проф. Константин Скутерис: Христијанска Европа – Православна Перспектива

Европа сега е на крстопат. Ова е решавачки момент: keros за Европа (1). „Христијанскиот континент“ е соочен со нови стварности и искушенија. Вредностите кои со векови се негувале како темел на европската егзистенција, од многу страни се доведени во прашање. Губењето на верата, дехуманизацијата, несигурноста и стравот, дури и промената на физиономијата на Европа, радикално ја потресоа европската самодоверба. Дали европските христијани имаат сила да одговорат на овие искушенија?

ВИЗИЈА И ПОВИК

Кога се разгледува прашањето за Europa Christiana, два многу критични ставови мораат да бидат сериозно земени на разгледување. Преобраќањето на Европа во Христијанството е непосреден резултат на две визии: „Во текот на ноќта Павле имаше видение” – и повикот за помош: „Таму стоеше човек Македонец, молејќи го и говорејќи; премини во Македонија и помогни ни!” (Дела ап. 16, 9). Со доаѓањето на апостолот Павле во Неаполис, Евангелието за првпат е донесено во Европа. Павле, секако, не ја ограничил евангелизацијата само на градовите на Македонија, какви што се Филипи и Солун, дури ни на останатите грчки градови, како Атина и Коринт, туку своето мисионерско патување го продолжил и отишол во Рим – престолнината на империјата. Во текот на долгата европска историја, повикот на Македонецот во павловата визија речиси е сосема заборавен. Создавањето на свет чиј белег е самозадоволството, па дури и ароганцијата, е слабоста на европското Христијанство, кое стана премногу рационално, егоцентрично и самодоволно. Она што е изгубено е – длабоката смисла на молењето за помош. Мора да се разбере дека она што најитно и е потребно на Европа е – Божјата помош. И ние за таа помош мораме да молиме онака смирено, како што тоа го правел човекот во павловата визија. Ние повторно треба да го откриеме смирението, такво какво што го опишал свети Максим Исповедник во своите „Стослови за љубовта“: „Смиреноумието е постојана молитва со солзи и страдање (духовно), зашто, тоа постојано повикувајќи го Бога на помош, не дозволува безумно доверување во својата сила и мудрост, нити превознесување над другите, зашто тоа се две лути болести на гордоста“ (2).

Видението што го поттикнало Павле да го донесе Еванеглието во Европа не било негово прво видение. Дел од неговото сопствено преобраќање било слушањето на Божјиот глас на патот кон Дамаск, искуство на преобратување кое од Савле го направило Павле. Важно е да се нагласи, дека во двата случаја, соочувањето со историската појава на Исус Христос и на новата стварност во Него – на стварноста на Евангелието, се барало откривенско, духовно искуство. Тоа е чудото на Духот, кој историјата ја прави пристапна. Нема друг начин да се разбере историјата, бидејќи Божјите чуда и нивната присутност, во историскиот контекст не можат да се објаснат со принципот на причина. Превреднувањето на историските докази во текот на долгиот период на европскиот развој, како свој резултат го имало потценувањето на она што во Новиот Завет се нарекува „чудо.“ Со текот на вековите, ова превреднување на историјата имало свои значајни сколастички интерпретации, посебно во долгите расправи по прашањето за историскиот Исус.

ПОДЕЛЕНОСТА НА СВЕТОТ И НЕГОВОТО ОСВЕТУВАЊЕ

Европа, можеби повеќе од кој било друг на светот, ги искусила поделбите на многу нивоа. Во многу случаи, европската историја речиси е истоветна со верските судири и прозелитизмот, политичките и национални соочувања, поделбите по линија на општествен и економски статус, непријателства кои се раѓаат зад географските граници и етничките идентитети. Шовинизмот и ксенофобијата, заедно со отворената себичност и непоколебливото убедување во сопствената надмоќност, ја чинат суштината на комплексната европска реалност. Темата на десетиот собир на Конференцијата на Европските Цркви, во септември 1992 г. била: „Бог соединува – новото создание во Христа.“ Што значи тоа за Европа, која сè уште има искуства од страдања и поделби, наспроти радикалните промени во поново време? Единство – дали ние сме реалистични или, можеби, тоа е само сон? Дали европската состојба е оправдување за денешните поделби?

Има христијански мислители кои сметаат дека Евангелието треба повторно да биде напишано, за да можеме да излеземе во пресрет на егзистенцијалните прашања на современата човекова личност. Сметам дека она што теба да го направиме е – повторно читање на Евангелието, надминувајќи ги историските, општествените, националните и класните предрасуди. Со повторното читање на Евангелието ќе разбереме дека единствениот начин за надминување на поделбите е – прифаќањето на „јаремот“ и „бремето“ Христови. Мораме да ја прифатиме поделбата, која ја донесе самиот Христос, за да нè ослободи од сопствените поделби.

„Мислите ли дека дојдов да донесам мир? Не, ви велам, туку раздвојување. Зашто, од сега петмина во една куќа ќе бидат разделени: тројца против двајца, и двојца против тројца. Ќе се раздели татко од син и син од мајка; мајка од ќерка и ќерка од мајка; ќе биде свекрва против снаа и снаата против својата свекрва” (Лк. 12, 51-53).

Мораме отворено да кажеме: Христијанскиот пат радикално го трансцендира вообичаено прифатениот „човечки“ пат, патот што денес го живее нашето општество, не само кон духовно, туку и кон физичко и општо самоубиство. Христијанството навистина е единство, во кое различни делови и различни облици на искуство сочинуваат единствена целина. Нивната заедничка припадност е јасно заснована на единството на делувањето на Бога, Кој се јави среде нас во облик на слуга. Прифаќањето на ова единство може да ги зајакне современите човечки личности да станат, и како едно тело да се спротивстават на искушенијата на зависта и себичноста, на прекумерните побараувања на егоцентризмот и шовинизмот во сите нивни пројави.

Наша итна обврска е она што бара нашата припадност на христијанството – да ја преобразиме нашата, кон себе сконцентрирана европска стварност, во несебична љубов кон нашето соседство, кон општеството чиј дел сме, како и кон светот и околината во која живееме. Јасно е, и без докажувања, дека индустриските градови кои ние ги изградивме, како и нашите технички напредни општества, во крајната анализа се огледало на нашиот начин на размислување. Ние порадо размислуваме на начин на разделување, отколку на начин на соединување и интегрирање. Ова мораме да го имаме на ум кога се занимаваме со прашања како еколошкото.

Ова значи дека проблемот на современиот човек за него не е случаен и надворешен, туку е во тесна врска со неговите или нејзините ставови и со животот. Тие проблеми всушност, се природна последица на неговите егзистенцијални услови. Односот помеѓу човековото битие и сето она што во однос на него е надворешно, е аналоген на односот кој тој или таа го создале кон својата совест. Клучната точка во тоа е, дека за себе сме создале поларизиран начин на постоење;

„Но, гледам друг закон во своите органи, кој се бори против законот на мојот ум и ме поробува со законот на гревот кој е во моите органи. Јас кутриот човек! Кој ќе ме избави од телото на оваа смрт” (Рим. 7, 23-24)?

Она што се обидувам да го кажам е следното: Во европскиот пристап се создал начин на мислење и живот кој јасно е вкоренет во губењето на свеста кои сме ние. Ние страдаме од длабоко занемарување на себе самите. Заборавивме дека сме створени според иконата и подобието на вечната Убавина и Живот, и дека нашата конечна цел е заедницата соБога, во хармонија со целата космичка реалност. Свети Григориј Нисаски не се засегаше да усвои јазик кој е длабоко проникнат со платонистичката мисла, за да им биде поразбирлив на своите современици:

„Светот во себе е неразделив и хармонијата на постоењето (= на егзистенцијата) не знае за поделби. Всушност, постои единство на битието, на едни со други. Поврзаноста на космосот не е делумна, туку сè е соединето во битието, држено е заедно со силата на реалното Битие. Она што е реално е Убаво по себе или нешто повеќе од тоа, ако може да биде најдено името што ја означува недостапната суштина… Исто така, тоа Добро или Наддобро, самото по себе навистина постои и давало и продолжува да ги дава од себе на оние кои постојат, и силата да постојат и трајноста во постоењето (3)“

Прогресивно, со почеток во периодот на ренесансата, а што подоцна продолжило, луѓето почнале природниот свет да го сметаат за свој посед. Како наследство на таквото сфаќање, ние денес имаме многу малку почитување за светоста на створениот свет. Ова во суштина е причината за она што денес го распознаваме како криза на околината (=еколошки проблем). Овде не само нашата теолошка мисла, туку и нашиот поглед на природата страда од фрагментиран начин на согледување. Така на пример, европскиот простап кон природниот свет секаде е усвоен како норма. „Прогрес“, „развој“, „напредок“, „искористување“ – сите овоие поими го изразуваат односот на човекот кон природата. Неопходно е итно да го преиспитаме ваквиот пристап. Многумина се уверени дека еколошката криза, пред сè е – духовна криза. Многумина говорат за покајанието како за единствено решение на овој проблем – не, значи, само за покајание во однос на она што порано е направено, туку за севкупно и егзистенцијално преумување.

Темата за покајанието (метаноиоа) била разгледувана во текот на состанокот на Конференцијата на европските цркви. Постоела согласност на многу нивоа, дека ни е потребно превреднување на она што мислиме за себе, и следствено, на начинот на кој го разбираме и му пристапуваме на природниот свет. Ако природата ја разбереме како Божји дар во кој се пројавуваат Божјата премудрост и хармонија, и ако себе се разбереме како оние кои се повикани да бидат „учесници во Божјото битие” (2.Петр. 1, 14), тогаш нема причини за разделување на човекот и светот.

Нашиот повик како човечки битија секогаш се состои во тоа, што ние сме посредници помеѓу нестворената и створената природа. Нашиот пристап кон створениот свет мора да биде заснован на фактот, дека тој ја одразува божјата мудрост и убавина, и дека нашиот однос кон него има сериозни последици на нашиот однос кон Бога.

Охрабрува тоа што денес многу цркви ја разбираат важноста на еколошкиот проблем. Неговата духовна димензија ја претставува нивната одговорност за спречување на катастрофа и за воспоставуавњето на на нов однос кон природата. Еден од показателите на ова е и иницијативата на Екуменската Патријаршија – први септември секоја година да се обележува како „ден на зачувување на природата.“

Космолошката визија на Православната Црква може да претставува многу важен придонес кон повторното разгледување и изучување на ова прашање, заради нагласување дека во целиот свет постои скриеното присуство на светото. Тоа е основното еклисиолошко начело на Источното црковно предание, во кое материјата, во вид на евхаристија, како благодарење му е понудена на Бога. Зашто „секој добар дар доаѓа од Тебе, Отецот на Светлината” (4), и Црквата Му принесува слава на Бога – Отецот, Синот и Светиот Дух, нудејќи Му „Твое од Твоите” (5).

Ваквиот пристап е изразен во вршењето на православната служба на благословување на лебовите, извршено на денот на „зачувување на природата“ на почетокот на собирот на Конференцијата на европските цркви (1. 09. 1992 г.). Благословувањето на лебот и неговото поделување на учесниците, визуелно ја изразува вистината дека сите го делиме истиот материјален свет. Тоа истовремено е и потсетување дека осветувањето на материјата и природата е една од суштинските димензии на христијанската космологија. Ваквиот пристап, неспорно, е заснован на самата тајна на богочовештвото, во која осветувањето на створениот свет го наоѓа своето целосно остварување (6).

ИСТОК И ЗАПАД

Критикувајќи одредени аспекти одо животот и мислењето во Европа некогаш и сега, не сакав да го отфрлам, ниту да го намалам значењето на нејзиното духовно наследство. Сосем јасно е дека Европа може да игра многу важна улога, која може да ги обележи сегашноста и иднината на целото човештвтво.

Размислувајќи за христијанската Европа, секогаш мораме да имаме на ум, дека таа во себе има две традиции, кои наспроти своите разлики во карактерот, во теолошките и историско-културните разбирања, имаат многу заеднички нешта кои длабоко ги поврзуваат. Источното и Западно-европското христијанство, наспроти својот сосем различен развој, споделуваат заедничко христијанско наследство. Оваа заедничка историја може да биде извор на наоѓање сили за пребродување на искушенијата на владеењето на материјализмот и технологијата во современиот свет.

Историски факт е дека не само Западното, туку и Источното христијанство мора да се нарекува европско, зашто двете се развиле од древното христијанство, кое било прифатено од темелно преобразениот елинско-римски свет. Затоа, ако православието се нарекува Источно, сосем незамисливо е тоа да се поистовети со азијатското христијанство. Наспроти фактот дека дел од Византија, и подоцна од Руското Царство, заземале територија на Азија, историската стварност не смее да биде збунета од географијата. Овде не е место за оваа тема да се зборува детално. Суштината е во тоа што православието, европскиот Исток и европскиот Запад имаат заедничка духовна димензија која може да помогне во надминувањето на искушенијата и кризата, како и во користењето на можностите што ги нуди новото време.

Во Европа на транзициите, радикалните промени, ентузијазмот, но и на деградацијата и стравот, христијаните мораат да бидат одговорни, и мораат да понудат креативни решенија. Творењето на нова историја е заедничка одговорност и на Источните и на Западните христијани.

Белешки:

1. „Бог во Христа го соединува новото создание“ – работен документ од десетиот состанок на Конференцијата на европските Цркви, 1992, пр. 58.

2. III, 87 (PG 90, 1044БЦ).

3. In Ecclesiastem, VII (PG 44, 724д – 725а)

4. Од задамвоната молитва на светата Литургија.

5. Молитва на пророкот Давид (1.Днев. 29, 14) и Божествените Литургии на Свети Василиј Велики и свети Јован Златоуст.

6. Свети Григориј Палама, Омилија 16 (PG 151, 201д – 204а): „Божјиот Син стана човек… за да ја обнови нашата природа, која Бог ја створи да биде добра… Нашата човечка природа е во однос со Бога, така што со Него може да биде испостасно соединета.“

Напишете коментар

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Промени )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Промени )

Twitter слика

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Промени )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Промени )

Connecting to %s