А.В. Журавскиј: Исламот и Христијанството

Духовно-историскиот контекст на взаемодејствата

Денес ние веќе доволно јасно ја осознаваме улогата што ја одиграле народите на Блискиот Исток, нивните култури и духовниот опит, во настанокот и развојот на европската цивилизација. Блискиот Исток за Европа бил своевиден извор од кој таа ги црпела културните елементи кои и’ недостасувале и истовремено, постојан “раздразнувач”, поставувајќи пред европската мисла нови, незнајни проблеми, кои напрегнато барале свои одговори. Почнувајќи од периодот на Високото Средневековие таа улога на блискоисточен интелектуално-духовен партнер — опонент и’ припаѓала првенствено на арапско-муслиманската култура. Историјата на двете цивилизации на средоземноморскиот ареал потполно може да биде разбрана само во контекстот на нивните взаемодејствија, во чиј тек меѓу нив, од една страна, се образува и осознава определено духовно заедништво, а од друга — се појавуваат некои принципиелно различни социокултурни ориентири.

Влијанието на исламот на Европа во средните векови било на повеќе рамништа и разнострано, тоа ги допрело во поголема или помала мерка сите степени на европското општество, ги зафатило најразличните сфери: битовата, трговско-економската, техничката, политичката, литературната, научната, философската, религиозната. На истражувачите на најразличните специјалности тоа денес им предлага теми за размислување и истражување. Доволно е да се напомнат проблемите кој веќе станале традиционални во современите хуманитарни науки. Во областа на економската историја — тоа се дискусиите, поврзани со можното влијание на арапско-муслиманската експанзија во VII—VIII в. на генезисот на западноевропскиот феудализам, чиј почеток поставила познатата “теза на Пирен”. Во областа на литературата — тоа се веќе одамна дебатираните прашања за соодносот на источните и европските елементи во провансалската лирика, за источните корени на средновековниот жанр фаблио, за можното дејсто од арапските извори на гледиштата и творештвото на Данте. Во областа на историјата на природата — изучувањето на влијанијата на арапските науки на развојот на европската медицина и астрономија. Во областа на историјата на философијата — тоа се споровите за степенот на условеноста на латинскиот аверроизам на философскиот систем на Ибн Рушд (всушност, колку учењето на Ибн Рушд за соодносот на религијата и рационалното знаење повлијаело на развојот на теоријата за двојствената вистина; тоа, исто така, се проблемите поврзани со влијанието на гледиштата на Ибн Сини на претставниците на августинијанството на доцното средновековие, за позајмувањето на поимните категории, кои биле разработени од муслиманските теолози (на пример, поимот: атрибут).

Во современата исламолошка литература под исламо-христијански дијалог често се подразбира целиот комплекс на односи кои се формирале меѓу двете религии во текот на речиси 14 векови од нивнмото сопостоење. Тие односи се развивале во четири основни нивоа: економско, воено-политичко, културно и религиозно. Суштинcко било тоа, што воено-политичката конфронтација меѓу двете цивилизации сè до XX в. имала првенствено религиозно-идеолошка основа. Утврдувањето на исламот во Сирија, Египет и Северна Африка, кое откинало од христијанството добра половина од средоземноморскиот ареал, освојувањето од муслиманите на Шпанија и Сицилија и Крстоносните походи во Палестина, заземањето од крстоносците на Ерусалим и реваншот од Салах ад-Дина (Саладина), Реконквистата во Шпанија и падот на Константинопол, продорот на турците-османлии на Балканот и востанијата на грчките и словенските народи — сите тие настани се осмислувале како војни за верата против “неверните”, во категориите на свештената војна или џихадот, зацврстувајќи ја со самото тоа во свеста на страните идејата за историската спротивставеност на исламот и христијанството.

Дури во текот на колонијалната експанзија на XIX—XX в., религиозната символика заземала важно место во европската идеологија. Така, заземањето на Алжир во 1830 г., архиепископот на Париз го оценил како “победа на христијанството над исламот”. А, за време на Алжирската национално-ослободителна војна (1954—1962) архиепископот на Алжир Ѓувалју не еднаш требало да ги осудува обидите; на настаните да им се придава религиозна боја.

Во средните векови дополнителна емоционалност во односите на европејците кон исламот внела нивната “ревност за Светата земја” Палестина — колевката на христијанството, и, следувателно, според правото — своина на христијаните. Во својот познат говор на Клермонскиот собор (26.11.1095) папата Урбан II, повикувајќи ги рицарите да ги освојат “нашите земји” од “персиското племе на турците”, “кое им служи на ѓаволските сили”, им ветувал не само материјални погодности од походот (“Во таа земја, како што вели Писмото, тече млеко и мед”), но и да застанат на “патот на светиот гроб”, т.е. на патот, по кој поклониците оделе во Ерусалим. Заслугата во борбите со “неверните” се поистоветувала со вршење поклоништво.

И сепак, религиозно-политичкото соперништво во средните векови никако не ги правело односите на европските христијани кон исламот еднозначни и категорични. Односот кон религијата на муслиманите бил доволно противречен. Разгорувањата на религиозната ксенофобија и во буквална смисла чудовишните претстави за исламот во масовната свест се соживеале со доволно јасното разбирање на европската религиозна и културна елита за реалноста на размената на духовни и материјални вредности, а подеднакво и со уважувањето на достигнувањта на “непријателската” цивилизација во областа на културата. Сепак, денес ние мора да го земеме предвид и фактот, дека внатрешниот социјално-културен контекст на арапско-муслиманскиот свет, контекстот во кој твореле муслиманските научници и философи, кои станале школски авторитети за средновековна Европа, останал целосно непознат дури ни за најсветлите и просветени умови на епохата.

Позајмувањата имале позадински, надополнувачки карактер. Европа ги интегрирала и переработувала пред сè, оние елементи на арапската и арапизирана античка мисла, оние знаења кои недостасувале во нејзината религиозно-културна традиција. Тезата за разбирање на туѓата религија и култура во цело како самостојна и самовредна — таа безаналогна теза во историјата, која го стимулирала во последните векови развојот на европската историско-философска и културолошка мисла, — сè уште не постоела. “Проблемот на исламот” се гледал поинаку.

За христијанството исламот имел во себе длабока теолошка основа. Тој се појавил во почетокот на VII в. во атмосфера на духовно влијание на јудаистичко-христијанската традиција. Утврдувајќи ја преку авраамитскиот монотеизам својата врска со христијанската традиција, но истовремено радикално спротивно-поставувајќи се (преку безусловната апсолутизација на тој монотеизам, која ја исклучувала можноста за воплотување на божествената природа и ја отфрлала идејата за триединството) на христијанството, исламот ги нарушувал стројноста и последувателноста на средновековните претстави на христијаните за божественото на планот на историјата и бил за нив своевиден религиозно-историски предизвик. Во што е општата исторска смисла на муслиманството и каква е неговата улога во божествениот домострој — таква била главната смисла на христијанското прашање за исламот.

Поинаку реагирала на христијанството муслиманската свест. Основите на претставите за христијанството и јудаизмот, нормите на односите кон нивните следбеници за муслиманот били дадени во Коранот и хадисите, кои за него имале безусловен авторитет. Тие претстави, воглавно се формирале уште во првиот век од постоењето на исламот и од тоа време суштински не се менувале. Тоа чувство на духовна избраност, кое се формирало кај првите муслимани — арапи, чувството, кое се хранело со свеста за превосходството на својата религија и својот јазик, им помогнало да ја надминат хегемонијата на христијанизираниот светоглед на Блискиот Исток порано, отколку што тие успеале да го осмислат самото постоење на тој светоглед.

Муслиманите биле искрено уверени, дека тие го знаат христијанството подобро од самите христијани, мнозинството од кои паднале во заблуда, погрешно разбирајќи го или свесно изопачувајќи го она, на што ги учел божјиот пратеник Иса (арап. Иисус). Таа идеја за изопачување на Писмото од евреите и христијаните, покрената од Мухамед во мединскиот период и која добила признание во епохата на Арапскиот халифат, станала ефективен заштитен механизам, кој дозволувал успешно спротивставување на влијанијата од постарите религиозни традици. Но истовремено, таквата некритичка увереност во вистинското познавање многу го условила фактот, дека муслиманските теолози во своето мнозинство не си задавале за цел; осмислување на христијанството дури ни од чисто апологетски причини, сосем задоволувајќи се со неговата коранска интерпретација. Во некоја мерка, може да се признае за вистинито тврдењето на В. Смит, дека “муслиманите не само што ништо не знаат за верата на христијаните, туку дури не се ни запарашуваат за тоа”. Иако средновековниот ислам дал обрасци за фундаменталните ереси – ографските дела (меѓу кои најпознати се — “Ма-калат ал-исламијјин” Абу-л-Хасана ал-Ашари, “Китаб ал-фисал фи-л-милал” Ибн Хазма, “Китаб ал-фарк бајна-л-фирак” Абу Мансура ал-Багдади, “ал-Милал ва-н-нихал” аш-Шахрастани), во кои може да се видат дури зачетоци од споредбено религиознание, сепак, воопшто, муслиманската апологетика описот на христијанството го градела на мал, првично зададен обем на познавања и тези.

Исламските истражувачи, кои се свртуваат кон средновековната историја на Европа, често ги поразуваат две нешта: моќта и замавот на Крстоносните походи и она важно значење, кое го наоѓаат во европскиот систем на погледи, на новите претстави за исламот. Тоа се случува, затоа што во муслиманскиот свет истражувачот не сретенува со ништо слично. Кај муслиманите не се појавиле нови претстави за христијанството како резултат на Крстоносните походи, а и самите тие походи за нив биле само серија погранични судири, кои за нив го немале истото значење како за Европа.

Воопшто, за разлика од спокојната и дури индиферентна позиција на муслиманите, односот на христијанинот кон исламот секогаш бил емоционален и духовно непомирлив. Исламот бил “предизвик”, тој барал одговор и постојано внимание кон себе. За успешна борба со верата на моќниот и опасен соперник, исламот требало да се изучува.

Прототипот на современиот исламолог се појавува веќе во средните векови. Притоа, “знаењето за исламот/исламологијата” станува органски дел од науката, идеологијата и културата на европското општество. “Неговата историја не е просто хронолошка последувателност на школите и правците, повикани во живот од надворешни социјални импулси… Станува збор за еден непрекинат процес од закономерности кои му се иманентни”.

Исламот на Европа не само што и’ дал нови знаења, тој суштински повлијаел на карактерот на развојот на културните процеси, многу помогнал во формирањето на европската самосвест. Самиот поим “христијанска Европа”, па и воопшто, претставата за Европа како определена територијална и културна целост, се формирала кај европејците дури во походот на Реконквистите и Крстоносните походи, т.е. се појавува како спротивставеност на муслиманскиот свет. Ако не за прв пат Европа се поистоветила со христијанството во веќе спомнатиот говор на Урбан II на Клермонскиот собор. Проблемот на влијанието на исламот на формирањето на самосвеста на европејците се разгледува во истражувањата на К. Даусон и Д. Хеј.

em>Од книгата
“Христијанството и исламот. Социокултурните проблеми на дијалогот”, – Москва, 1990

 

Напишете коментар

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Промени )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Промени )

Twitter слика

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Промени )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Промени )

Connecting to %s