Толкување на Символот на Верата (член 8)

  • И во Духот Свет, Господ, Животворечки, Кој од Отецот исходи, Кому заедно со Отецот и Синот Му се поклонуваме и Го славиме, Кој говорел преку пророците.

Провозгласувајќи ја својата вера во Личноста и делото на нашиот Спасител Исус Христос, понатаму Црквата ја изразува својата вера во Третото Лице на Пресвета Троица. Отците од I Вселенски Собор само напомнале за верувањето на Црквата дека постои Светиот Дух. Ова се објаснува со тоа, дека тие, пред сè, обраќале внимание на учењето за Божественоста на Словото, на пунктот каде што соборностното Православие се судирало со аријанството. Сепак споровите што продолжиле во текот на целиот IV век, не можеле да не ја засегнат пневматологијата, затоа што не само аријаните ја одрекувале Божественоста на Светиот Дух, туку исто така и христијаните кои, отфрлајќи ја ариевата доктрина што се однесувала на Словото, не ја примале Божественоста и едносуштноста на Духот. Затоа, отците од таа епоха требало да го заштитат православното учење за Третото Лице на Пресвета Троица, а следствено, и за внатре-троичните односи. Вториот Вселенски Собор, свикан во 381 г. во Константинопол, повторно го осудил учењето на Ариј во сите Негови видови и особено ја посрамил ереста на Македониј, кој ја одрекувал Божественоста на Светиот Дух. Отците на Црквата тогаш јасно и цврсто ја провозгласиле совршената полнота на Божеството на Светиот Дух. Сепак, за да не се исплашат некои конзервативци кои се противеле на секоја нова формулација, дури и ако таа совршено ја изразувала верата на Црквата, тие не ги вклучиле во Символот на верата термините „Бог” и „Едносуштен” во врска со Светиот Дух. Таа претпазливост дала свои плодови и фактички ереста на „пневматомахите” (т.е. на побунетите против Духот) била скршена, а троичната терминологија што го изразувала верувањето на Црквата, конечно била зафиксирана.

Христијанското вероисповедание на Светиот Дух како одделно Лице на Пресвета Троица се гради на новозаветното Откровение, и пред сè на зборовите на нашиот Спасител: „Одете, научете ги сите народи крстејќи ги во име на Отецот и Синот и Светиот Дух” (Мт. 28, 19).

Стариот Завет, несомнено, го знаел Божјиот Дух како дејствувачка Сила, и во пророчките виденија со изливањето на тој Дух се определува крајот на времињата (Ис. 44, 3; Јоил 11, 28). Но, само во Новиот Завет Словото и Духот се распознаваат како Лица.

Никако не откажувајќи се од строгиот монотеизам на Синајското откровение и потврдувајќи го принципот на бројно единство на Божественото Суштество, христијанското учење исповеда монотеизам – не едноличен, туку троичен. За таа Божествена тајна добро кажал Свети Григориј Богослов: „Стариот Завет јасно го проповедал Отецот, но не со таква јаснотија Синот; Новиот (Завет) го откри Синот и укажа за Божеството на Духот; сега престојува со нас Духот, дарувајќи ни најјасно познание за Него. Не би било безопасно порано, пред да биде исповедано Божеството на Отецот, јасно да се проповеда Синот и пред да биде признаен Синот (ќе се изразам донекаде смело), да бидеме обременети со проповедта за Светиот Дух… Троичната Светлина требало да ги осветли просветлените со постепени додавања, како што говори Давид – со искачувања /восходења/ (Пс. 38, 6), влегувања од слава во слава и напредувања… Спасителот иако многу им проповедал на учениците, имал уште нешто што, како што рекол Самиот, учениците не можеле тогаш да примат (Јн. 16, 12). И уште Спасителот говорел дека на сè ќе бидеме научени од Духот кој ќе слезе (Јн. 16, 13). Во врска со ова го поставувам самото Божество на Духот” (Слово 31).

Во Пресвета Троица извор на Божеството е – Отецот Кој на Синот му ја дава суштината со раѓањето, а на Светиот Дух – со исходењето. Затоа, сообразно со учењето на Самиот Спасител (Јн. 15, 26), Символот на верата тврди дека Светиот Дух исходи од Отецот. Различниот модус на постоење на Синот и Духот предпоставува разлики на Ипостасите. Црквата настојува на ова тврдење, но истовремено светите отци признаваат дека умот на човекот не может да разбере, во што се состои таа разлика. Свети Григориј Богослов пишува: „Затоа, што пак, е исходењето? Објасни ми ја ти мене нероденоста на Отецот: тогаш и јас ќе се осмелам да природословам за раѓањето на Синот и за исходењето на Духот; тогаш, проникнувајќи во Божјите тајни, ние двајцата ќе стигнеме во восхитување” (Слово 31).

Свети Јован Дамаскин кратко вели, дека никаков умствен напор не може да ни открие; „како” бил роден Синот, и како исходи Светиот Дух (За православната вера. 1, 8). На Запад, сепак, обратно, схоластичкото богословие се обидувало да го објасни раѓањето и исходењето, тргнувајќи од психологиски аналогии. Навистина, блажени Августин, епископ на Хипон, иако го користел тој метод, секогаш во него гледал само споредба што му помогала на човечкиот ум да се приближи до Троичната тајна и никако не го сметал за рационално објаснување на Божествените внатре-троични односи. Еве што пишува тој: “Што се однесува пак, до разликата меѓу раѓањето и исходењето – јас не знам и не можам и не сум во состојба да достигнам” (Исповеди 11, 4).

Православната Црква формулата „Кој од Отецот исходи” ја смета за целосен и доволен израз на својата вера. Наспроти еретиците кои тврделе дека Духот е створен, заштитниците на Православието истакнувале, дека Духот исходи непосредно од Отецот; имено тоа го вели свети Григориј Богослов: „Светиот Дух, бидејќи исходи од Отецот, не е создание /не твар/” (Слово 31).

На Запад, почнувајќи од V век, тринитарното богословие добило друг правец: за да ја одбранат Божественоста на Синот и да ја истакнат врската меѓу Светиот Дух и Синот, во борбата со аријанаите почнале да тврдат, прво од случај до случај, а потоа систематски, дека Светиот Дух исходи од Отецот и од Синот (Filioque). Со понатамошниот развој на таа концепција, прво во Шпанија, а потоа во Галија и Германија, не се плашеле да го изменат Вселенскиот Символ на верата и да го вклучат во него терминот „филиокве”. Рим не ја одобрил таа додавка. Но, во почетокот на XI век, кога папството целосно почнало да зависи од германските императори, таа новотарија била уфрлена во „Credo” и во самиот Рим. Тој акт подлежи на двојна осуда: прво; затоа што додавката изразувала учење што немало основа во Откровението, и како второ; затоа што текстот на „Credo” бил изменет еднострано, само од Западната Црква, која со самото тоа го нарушила начелото на соборноста. Ако Светиот Дух исходи од едниот Отец, тоа не значи дека Тој е туѓ на Синот; така пишува свети Јован Дамаскин: „…Ние, исто така, говориме, дека Светиот Дух исходи од Отецот, и Го нарекуваме „Дух на Отецот”. Ние не велиме дека Тој исходи од Синот, туку дека Тој е – Дух на Синот” (За православната вера, 1, 8). Во прекрасниот Символ на верата на Свети Григориј Неокесариски (III в.), кој што ние веќе го спомнавме во врска со Неговото учење за Словото, читаме: „И едниот Свет Дух, Кој од Бога има битие и преку Синот се јави, т.е. на луѓето; совршен образ на совршениот Син, живот, причина на живите, свет извор, светост, давател на осветувањето, во Кој се јавува Бог Отецот Кој е над сите и во сè, и Бог Синот Кој е преку сите (Иже через всех)”. И така, ако во онтологискиот и предвечен поредок Духот исходи од Отецот, тогаш во мессијанскиот аспект Него го јавува Синот: „Ние исповедаме – пишува свети Јован Дамаскин – дека Тој (т.е. Светиот Дух) ние даден и јавен преку Синот” (За православната вера. 1,8).

Светиот Дух е извор на секое осветување. Пред Своите Страдања Спасителот заборува за доаѓањето на Духот, и тоа ветување се исполнува во денот Педесетница. Животот на Црквата е не нешто друго, освен тој настан, овековечен во (светите) Тајни. Присуството на Светиот Дух ја прави Црквата суштински различна од секоја друга заедница и ѝ дава јасна увереност во тешките времиња.

Светиот Дух е дејствувачка сила што го осветува секој христијанин. Примајќи ја благодатта на Светиот Дух, можеме да повикуваме кон Бога – „Авва Отче” (Рим. 8, 15; Гал. 4, 6). Затоа апостолот Павле и Го нарекува Светиот Дух „Дух на посиновување”: „Самиот Овој Дух му сведочи на нашиот дух, дека ние сме – Божји чеда” (Рим. 8, 16).

Ние го исповедаме во Символот на верата Животворечкиот Дух, затоа што благодатта што ни ја соопштува /дава/ нè прави реални „причестници на Божествената природа” (2 Пет. I, 4). Ова не смее да биде истолкувано во пантеистичка смисла, но исто така, не треба Светото Писмо да се лишува од Неговото вистинито значење и тој израз да се сфаќа метафорично. Православната Црква, чувајќи го учењето за Божествената трансцендентност и истовремено потврдувајќи ја можноста за обожение на создадениот човек, јасно учи да се разликуваат недостижната Суштина на Бога и Божествените енергии кои се достапни за човекот.

Благодатта што нè обожува (нè прави богови според благодатта) во овој свет веќе ги осветлува оние што со аскеза се извлекуваат од суетата. Таа благодат по второто Доаѓање ќе го преобрази целиот космос, ќе ја покаже Христовата победа и ќе го соедини созданието во светлина и љубов со Творецот.

Напишете коментар

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Промени )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Промени )

Twitter слика

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Промени )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Промени )

w

Connecting to %s