Икона и иконопочитување

Eдeн надворешен вид богопоклонување и почитување на светите изразуваме преку светите икони. Бога треба да го славиме на сите чисти и возвишени начини, како што повикува псалмопеачот: „Благословувај го душо моја, Господа, и целата внатрешност моја, Неговото свето Име” (пс. 102:1). Под „сета внатрешност” ги подразбираме сите способности на душата. И навистина, дарот за уметност е дар од Бога. Некогаш, за време на Мојсеј, како што е напишано во библиската книга Излез; „Господ го назначил Веселиил…, и го исполнил со дух Божји, со мудрост, разбирање, знаење и секоја вештина, да сочинува вешто ткаенини, да изработува од злато, сребро и бакар и да резба камен и древо и да прави секакви уметнички дела. И способност да поучува други вложил во неговото срце…” (Излез. 35:30-35).

Уметничките предмети што биле изработени за скинијата, а подоцна и за Соломоновиот храм, биле свети. Но, при тоа, едни од нив служеле како свети украси, а други биле особено почитувани и претставувале исклучителни места на Божјата слава. Таков бил „ковчегот на заветот.” Дури и само допирање до него без благослов (т.е. без дозвола) можело да предизвика смрт (2.Цар. 6:7). Такви биле изработените „херувими на славата,” кои биле поставени над ковчегот во скинијата, среде кои Самиот Бог благоволил да се открива и да ги дава Своите заповеди на Мојсеј. „Таму Јас ќе ти се откривам и ќе говорам со тебе… меѓу двата херувима кои се над ковчегот на откровението, за сè што ќе им заповедувам преку тебе на синовите на Израил” (Излез. 25:18-22). Тоа била „видлива икона на невидливиот Бог.” (митрополит Макариј, Православно Догматско Богословие).

Меѓу многубројните изобразби на ѕидовите и завесите на старозаветниот храм немало слики од упокоени праведници. Тоа е така, бидејќи праведниците сè уште очекувале да бидат избавени. Тие биле спасени со слегувањето во адот и со воскресението на Господ Исус Христос. Тие, според светиот апостол Павле, „без нас не го достигнаа совршенството” (Евр. 11:40), односно тие се прославени, како свети со Новиот Завет на Господ Исус Христос.

Ако пак, во Светото Писмо се дадени строги забрани против правењето идоли и нивното почитување, таа забрана никако не се однесува на христијанските икони. Идолите се изобразби на лажни богови. Поклонувањето пред нив било поклонување на непостоечки, измислени суштества и всушност, било поклонување на бездушни предмети од дрво, злато или камен.

Откритијата на библиската археологија покажуваат дека во древно-христијанската Црква постоеле свети икони/фрески во катакомбите и на други места на молитвените собранија, а подоцна и во христијанските храмови.

Седмиот Вселенски собор го изразил догматот за почитување на светите икони со следните зборови: „Со секоја грижа и обѕирност определуваме, светите и честни икони да се предложуваат за поклонение, а исто така и изобразбата на честниот и животворечки Крст… Колку почесто преку иконите се созерцуваат ликовите на Господ Исус Христос, на Пресвета Богородица, ангелите и светите, толку почесто, гледајќи ги тие икони – луѓето се побудуваат да си спомнуваат за самите првообрази и да стекнуваат поголема љубов кон нив. Да ги чествуваат со целивање и поклонување (но, не со богопочитување, кое ѝ припаѓа само на едната Божествена природа), туку со почитување… со тимјам и палење свеќи… Зашто, честа што му се воздава на образот, преминува кон првообразот…”

За православната теологија, темел на иконата односно на символичкото претставување е реалноста на Воплотувањето на Синот Божји: „И Словото стана тело” (Јн. 1,14). Иконата е последица на Воплотувањето, затоа што Христос е „икона на невидливиот Бог” (Кол. 1,15).

Богословско и метафизичко значење на иконата

Иконата, како и зборот е, «едно од средствата за познание на Бога, еден од патиштата кон обединување со Него» (Вл. Лоскиј). Таа е производ на црковно-литургиската уметност, а затоа и нејзиното значење може целосно да биде разоткриено смао во онтолошките акти на литургиската молитва. Во црковното учење за иконите може да определат четири (тесно-преплетени меѓу себе) аспекти:

  • дидактички, кој е соодветен «буквално» на текстот и содржинската страна на Писмото и Преданието;
  • символички (кој е соодветен на «алегориското» ниво на Библијата);
  • мистички (лицата што се «изобразени/претставени на иконата присуствуваат во својата изобразба», реално јавувајќи му се во неа на светот;
  • и, конечно, тесно-сврзаниот со мистичкиот, специфично-литургискиот аспект на иконата (во структурата на богослужбата иконата има Божествена енергија, сила на литургиски образ/икона).

Позицијата на иконоборците

Иконоборците, отфрлајќи ги иконите, сепак го дозволувале религиозниот живопис. Tие го порекнувале мистичкиот и литургскиот аспект на свештените изобразби.

Аргументацијата на иконоборците се градела врз база на древно-источниот концепт за знаењето/познавањето на името како истоветно на знаењето на суштината. Тие мислеле дека образот/иконата мора да биде едносуштен на праобразот, а бидејќи Првообразот е трансцендентен, тогаш тој и не може да биде изобразен на конкретно-сетилен начин, а уште помалку со помош на антропоморфни изобразби. По нивно мислење, единствен образ/икона на Христа е Евхаристијата. Тие ги обвинувале иконопочитувачите истовремено во две спротивни ереси: дека, наводно, ги сливаат двете природи на Христа, изобразувајќи го Него на икона (што би било монофизитство), и дека тие ги разделуваат двете природи, изобразувајќи ја само човечката природа (што би било несторијанство). Со тоа иконоборците ја замислувале иконата како идеална копија која во сè (а, главно, според суштината) е истоветна на Првообразот — како своевиден двојник.

Позицијата на иконопочитувачите

Светите отци уште во IV-V век спознале дека образот/иконата не е копија на архетипот, туку е само негов одраз, кој не му е во сè подобен нему. Таквото разбирање на иконата им дозволило на иконопочитувачите истовремено да ги надминат двете спротивни ереси за кои ги обвинувале, и со своето учење да го заштитат најважниот догмат (христолошкиот) за «неслиеното соединување» на двете природи во Христа.

Според св. Јован Дамаскин, «иконите се она што е видливо на невидливото и на она што нема облик, но е телесно изобразено заради слабоста на нашето разбирање». Заради таа слабост, ние и невидливото се стремиме да го мислиме по аналогија со видливото, «зашто во создаденото гледаме образи/икони кои матно ни покажуваат божествени откровенија». Следствено, образот/иконата што му е претставен на субјектот што спознава, не може да биде истоветен со својот трансцендентен Првообраз «според суштината», туку тој му е рамен Нему «според ипостаста» и «според името». На иконата се изобразува, тргнувајќи од општата теорија на иконата, не «природата» (човечка или божествена), туку Ипостаста, што и ја зачувува недостижноста и неизобразливоста/непретставливоста на Првообразот во иконските претстави.

Како што Евхаристијата, според учењето на Теодор Студит, не е «образ/не е икона, туку е самата Вистина, така и причеста е реално приопштување во Телото и Крвта Христови», а не нивно образно/иконично [посредувано] одразување. Како што во самиот акт на вочовечување на Словото настанало «соединување на несоединливото», «на описното со неописливото», така и «Христос, како изобразен на иконата, останува неопислив», и затоа не треба да се прават обиди за побивање со «разумот на она што не е достижно за него, со докажувања — на недокажливото, со силогизми — на она што не се потчинува на законот на силогизмите».

Но, бидејќи иконата е материјален објект, и односот кон неа, како и воопшто кон материјата, е заострен до крајна граница: од една страна, претставеното на иконата се восприема како сетилен одраз на духовниот архетип, но од друга — не смее да се пренесува поклонувањето од самиот архетип на иконата воопшто, макар што и самата материјална природа на иконата (бојата, дрвото и сл.) се осветува заради несомнената онтологиска врска со Првообразот. Затоа, Седмиот Вселенски Собор укажал на напомнувачкото значење на иконите: иконите им напомнуваат на молитвениците за своите Првообрази и гледајќи ги иконите, верните го «вознесуваат умот од образите кон Првообразите».

Иконите не се почитуваат на материјална основа. Иконата не се почитува идолопоклонички, како што се почитувале лажните богови (како што мислеле иконоборците), туку врз основа на сличноста на претставениот лик со личноста чие име мора да е напишано на иконата. Со самото напишано Господово име; Исус Христос или со името на некој свет, иконата се осветува. Ако се избрише (об)ликот или името на светата личност, иконата ја губи својата символична и аналошка вредност. Ист е случајот и со крстот, кој добива осветување од самиот свој облик. Според тоа, секое почитување што се укажува кон иконата, припаѓа на насликаната личност (на изворникот), а не на материјата од која е изработена.

Напишете коментар

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Промени )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Промени )

Twitter слика

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Промени )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Промени )

Connecting to %s