Прогоните против Црквата

Прашањето за гонењето на христијанството има долга судбина во историската наука. Познато е дека христијаните од самиот почеток ги засакале своите маченици со сосема особена љубов.

Но, таа љубов ги преукрасила со разновидни описи сувите и често многу кратки описи на маченичките подвизи кои до нас стигнале од древноста. Така во Средниот Век се создала «златна легенда», во која историската вистина се мешала со измислици, а самата суштина на гонењата била сведена на елементарна схема. Но, една крајност неизбежно води во друга. Како замена на наивната вера која непромислено се соживувала со лажни приказни, дошло сувото и уривачко сомневање на «просветителите», кои просто, го отфрлиле и самиот факт на гонењата. За луѓето од осумнаесетиот век Рим претставувал идеал на правдата, државноста, културноста. Според тоа, од каде би се нашол во него фанатизмот за религиозни гонења, каде во неговата историја се сретнуваат сите тие крвожедни императори, кои многу често фигурираат во средневековните житија? Им било разбирливо дека можело да настанат инциденти, но ништо повеќе. Волтер, епоним и вдахновител на «просветителството», злорадо ги изнесува сите преувеличувања и измислици на «златната легенда», исмејувајќи ја христијанската наивност. Но, такавата уривачка, антихристијанска критика и овде донела полза: таа ја измила од од споменот на Црквата сета лажна позлата и открила таква оригинална убавина, таква вистина за мачениците, која повеќе нема потреба од никакви украси и дополнувања. Од целата огромна житијна литература биле одделени оригиналните документи и токму тие овозможиле прашањето за гонењата да се постави и суштински да се реши.

Пред сѐ, прашањето за причините на гонењето. Навистина, Римската Империја не била ни «крвожедна», ни «фанатична». Во моментот на појавувањето на христијанството во Римската Империја процветале најразлични религии и тоа што римјаните ги умножиле егзотичните култури го исмејува уште Јувеналиј во своите сатири. Со што тогаш се објаснува таа упорна, тривековна борба со христијанството, при крајот дури и безнадежна и безсмислена?

Знаеме дека римската власт прво воопшто не ги «забележала» христијаните, не водела суштинска разлика меѓу нив и јудеите. Јудејството, иако чудна, необична религија, сепак било законска религија. И ете «под нејзиниот покрив» како што се изразува Тертулијан, Црквата ги проживеала првите децении и тоа ѝ дозволило да застане на нозе, да се распространи и да се утврди низ целата Империја. Затоа во тој период се сретнува неприфаќање, а често дури и омраза кон христијаните од страна на «толпата». Отсуството на храмови, ноќните собирања, таинствените обреди, заедничките трпези на мажи и жени – сето тоа не можело да не предизвика сомневања и појавување на најстрашни гласини: за оргии, магии, за ритуални убиства во христијанските собири. Подоцна ќе видиме дека христијаните, исто така, ги мразела и «интелигенцијата». Но сето тоа, ако и создавало погодна атмосфера за гонењата, не можело сепак да биде и причина за нив: римската држава била правна држава и не дозволувала неконтролирани дејства. Затоа единствената вистинска причина за целиот конфликт – тоа е неспорно докажано – мора да се бара во самата суштина на римската државност. Како секоја античка држава, Рим имал свои богови, своја национално-политичка религија. Таа не била ни систем на верувања, ни етички систем.

Римскиот граѓанинин можел да верува и многу често верувал – во «туѓи богови». Тоа бил до ситници разработен ритуал на жртвопринесувања и молитви, култ кој пред сѐ имал државно-политичко значење. Од запазувањето на тој ритуал зависела благосостојбата на Империјата, и како што верувале – победата над непријателите.

Нека било тоа и само символ во кој речиси никој не верувал за време на таа матна епоха, сепак, друг символ за изразување и запазување на единството, за воплотување на својата вера во самиот себе – Рим немал. Со тој символ било сврзано целото негово славно минато, целата гордост од победите, сите традиции и сите спомени. Да се откажеш од тој пагански обред на жртвопринесување значело да се презре Рим, да не се биде лојален, да се пројавиш како бунтовник. Од сите свои поданици Рим барал само едно: надворешно учествување во тој државен култ, како израз на лојалноста, како потчинување на римските вредности и вклучување во римската традиција. Да се запалат неколку зрна тимјам пред идолот на татковинскиите богови, да се нарече императорот «Господ», да се изврши обредот – тоа е сѐ што се барало од граѓанинот и откако ќе го исполни тоа, тој бил слободен да ја бара вистинската вера или вечната смисла на животот каде што сакал.

За античкиот човек таквата потреба била сама по себе очигледна. За него религијата била прашање – не на личен избор, туку работа на семејството, родот, државата. Во религијата тој гледал и чувствувал национално-политичка поткрепа, извор и санкција на човечкото општество со сите негови закони. Да се откажеш од своите богови – значело да се откажеш од своето семејство, од својот народ, од својата татковина. Неговата лична вера или неверие со ништо не ја засегале религијата, бидејќи самата религија никогаш не била прашање за Вистината, туку само признавање на «постојното уредување», негова законитост и целисходност.

Христијаните се откажале од исполнувањето токму на таа најобична граѓанска обврска и тоа станало причина за гонењата. Во што е длабоката, вечна смисла на тоа откажување? Тоа не бил ни бунт, ни осуда на државата како таква, дури ниту отпор кон некои негови дефекти и пороци. Почнувајќи од ап. Павле, христијаните можеле смело да ја потврдуваат својата «лојалност» кон Рим, повикувајќи се на своите молитви за Императорот, за власта и за татковината. Но, тие не можеле да исполнат две барања: да го признаат Императорот за «Господ», и да извршат дури и надворешно//формално поклонување пред идолите, макар и без да веруваат во нив. «Господ» – на јазикот на тоа време – го означувало абсолутниот владетел, обожествениот господар. Но, за христијаните целата смисла на нивната вера била во тоа, дека дошол и се зацарил во светот единствениот и вистинскиот Господар – Исус Христос. «Бог го направи Господ и Христос овој Исус» (Дела. 2, 36) – што значи дека Бог Му ја предал сета власт над светот и дека од сега единствено Тој е Владетелот на целиот човечки живот. Целото Евангелие било вест за настапувањето на Божјото Царство и дека тоа Царство дошло и се зацарило во Христа. «Еден е Господ»: ние сега дури не го чувствуваме со сета сила, со сета парадоксалност тој првохристијански возглас. Но, тој тогаш звучел (а, и сега мора да звучи!) како предизвик за светот во кој отсекогаш; секоја власт, секоја држава, секој «колектив» претендираат на «Господство» на обожествување на себе самите. Христијаните ја прифаќале и државата и општеството, но само во таа мерка, додека тие не го ограничувале господството на Христа, не го загушувале исповедањето на Царството. Зашто, Божјото Царство веќе дојде и се откри во светот и отсега само тоа е единствената мерка за историјата и човечкиот живот. Чудно е тоа дека во борбата на христијаните против паганското барање на Империјата гледале нивна рамнодушност кон «надворешниот» свет, стремеж да се «ослободат» од него.

Во тоа одбивање да се исполни барање кое не било сериозно сфаќано дури ни од оние што го поставувале барањето, била покажана полната мерка на одговорноста на христијаните во светот. Отфрлајќи го «формалното» барање на државата, тие со тоа и државата ја вклучувале во перспективата на Христовото Царство, ја повикувале и неа – иако пасивно – да се смири пред Господарот на светот.

Борбата на Црквата не е против светот, туку за светот, за негово приведување кон Царот Кој со Своето Царство му го донесе спасението.

Речиси никој не верувал во идолите пред кои барале да се поклонат христијаните. Но и овде – со своето одбивање да го исполнат тоа барање, христијаните покажувале дека тие – речиси само тие – верувале во нив. Тоа значи – дури во надворешниот, политички култ на идолите ја гледале власта на ѓаволот кој го оттргнал светот од познанието на едниот вистински Бог и го принудил да почитува идоли. Но, Христос дојде да го ослободи светот од таа власт. И тогаш Но и овде – со своето одбивање да го исполнат тоа барање, христијаните покажувале дека тие – речиси само тие – верувале во нив. Тоа значи – дури во надворешниот, политички култ на идолите ја гледале власта на ѓаволот кој го оттргнал светот од познанието на едниот вистински Бог и го принудил да почитува идоли. Во жарот на таа борба самото паганство одеднаш оживеало во сето свое ужасно религиозно значење – како царство на Лагата, како демонска измама против која се бореле христијаните. Современото, дури и христијанско сознание, во тој конфликт гледа борба за «слобода на совеста», за право на човекот да ја направи религијата своја «приватна работа». За раната Црква смислата на тој конфликт, секако, е неспоредливо подлабока. Христијанството не е нова религија, туку пресврт што настанал во историјата на светот: влегување на Господа во историјата за да го победи оној што ја узурпирал Неговата власт. Црквата е сведок на Неговото Доаѓање и присуствување.

Црквата знае дека Христос се зацари и му возвестува на светот за Неговото Царство. Но, ако Тој е Господ – сѐ мора да му припаѓа Нему, само Тој мора да биде Цар на небото и земјата. «Еден е свет, еден е Господ: Исус Христос во слава на Бог Отецот!» Во тоа е последната смисла на борбата, нејзината вистинска смисла за Црквата.

Напишете коментар

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Промени )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Промени )

Twitter слика

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Промени )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Промени )

Connecting to %s