Раѓањето на христијанскиот свет

Во константиновиот период, во тие «судбоносни» децении започнува процес, чие значење ја надминува неговата историска форма: имено, започнува процесот на раѓање на христијанскиот свет. Под „христијански свет” не подразбираме една или друга форма на односите меѓу Црквата и државата, не го подразбираме ни надворешното усвојување од општеството на христијанските обреди, на символите, обичаите, ниту појавувањето на «христијанскиот бит». Го имаме предвид длабокото переродување на самата човекова свест, која стои зад сето тоа, преродбата што прво била речиси незабележителна, но бескрајно важна според своите последици. Тоа е – «пресадување» на Христовиот образ во човечкиот ум, сознание, совест. Од Константин христијанството навистина станува судбина на светот, така што веќе сè што ќе се случува во светските длабочини, на еден или друг начин, ќе биде поврзано со христијанството, ќе се решава во однос на христијанството. Во ова е неминливото значење на таа епоха.

Вообичаено, прв впечаток од IV век е дека се случувало «номинално» обраќање. Навистина, надворешно тој век е сосема исполнет со спорови за христијанството, во градовите се градат прекрасни храмови, во нив сè е торжествено, сè поубаво се извршува богослужбата, облеките се украсуваат со злато и скапоцени камења… Но, гледаме ли етичко обновување на општеството? Дали влијаело христијанството на законите, обичаите, на сите принципи на државата што се христијанизирала? Да, Константин ја прогласил неделата за слободен ден, ја ослободил Црквата и клирот од даноци, на епископите им дал право да судат, го заштитувал семејството. Но, еден дел од неговите «христијански» закони е насочен на привилегии на Црквата, а другиот дел, оној што навистина се стреми да го «очовечи» животот, ја продолжува еволуцијата на римското право што започнала уште во III век во правец на «филантропијата». Во секој случај, не можеме да видиме никаков остар прелом, никаква «криза» на сознанието, а IV век во многу нешта, напротив, означува поголемо закрепостување на човекот отколку порано, поголемо угнетување на човекот од страна на државата, тој го најавува «железното» Средневековие…

Но, оценувајќи ја оваа епоха, не смееме да забораваме дека за Црквата прашањето на нејзиното влијание врз светот тогаш било поставено поинаку, отколку што тоа прашање го поставуваме ние денес. Ние можеме да судиме и да го мериме минатото со христијанскиот максимализам, бидејќи е зад нас векот на бавното проникнување во човечкото сознание на оној максимализам кој постепено ги опфатил сите страни на човечкиот живот со жедта по апсолутното совершенство. Ние говориме за «проблемот» на државата, на културата и на општеството но, тие станале проблем само во образецот на светлината на совершениот човек и на совершениот живот што засветлил во светот, во светлината на новото «познание на доброто и злото». Често забораваме, со каков труд, со какви борби се извршувало тоа проникнување.

Прво со што се судрила Црквата, биле не едни или други несовршенства и недостатоци на држава или општеството, туку паганизмот. Без да го разбереме значењето за христијанството на борбата со паганизамот, не може правилно да се оцени и достигнувањето на таа епоха. Ние размислуваме за паганизмот како за примитивно «идолопоклонство» и победата на Црквата над него ја сметаме за нешто просто и очигледно. Но, зад «идолопоклонството» всушност, се крие и го прави многу помалку «примитивно», многу особен и целосен светоглед, комплекс идеи и верувања кој е длабоко вкоренет во човекот, светоглед кој не било лесно да се уништи (а, соема тој не е уништен ни до денес). Во најопшта и упростена форма тој светоглед може да се определи како човекова потчинетост на ирационални сили кои тој ги чувствува во природата, прифаќање на светот и живото како «судбина» што е зависна од тие сили. Човекот може некако да ги «смилостиви» тие сили, да се откупи од нив – со жртва, со култ, до некој степен тој дури управува со нив, со помош на магијата, но не може да ги осмисли, ниту пак, да се ослободи од нив. Целиот негов однос кон светот е определен од стравот и чувството на зависност од таинствената власт, тој ја «заколнува»,ја «заговара», но од тоа – таа не станува ни осмислена, ни добра.

Христијанството видело во паганизмот страшна лага за светот, лага што го поробува човекот, а следствено, лага и за Бога – и сите напори ги употребило за борба со неа. Тоа била борба за човечката душа, за ослободување од отровот кој ги затрул самите извори на сознанието и животот.

И само во светлината на таа борба тоа што сега ни изгледа «посветовување» на Црквата, ја добива сета своја смисла. Во епохата на гонењата христијаните биле «мало стадо», кое само со еден закон било поставувано надвор од државениот и општествениот живот. Тоа не можело во светот да има никаква друга «активност», освен да сведочи со збор и со крв. Но, сега положбата во корен се изменила. Следејќи го императорот, во Црквата почнала да се влева масата. Уште повеќе, благодарение на обраќањето на Императорот, Црквата била поставена, дури и пред официјалната осуда на паганизамот, на главното место во животот на Империјата, т.е. на она место кое до Константин го заземала официјалната религија.

Функцијата на таа официална религија во државата и општеството се состоела во тоа; со култот и жртвопринесувањата да ја обезбедува нивната благосостојба, целиот живот да го постави под заштита на боговите и да утврдува соодветноста на животот со божествените закони. И ако христијанството, како што сега многумина мислат, би било само «есхатологија» или повик за откажување од светот и целосно обраќање кон идното Царство кое «не е од овој свет» – прифаќањето на Црквата на таа функција навистина би означувало нејзино «посветовување».

Сведоштвото на мачениците покажува дека христијаните не ја одделуваат религијата од животот, туку напротив, ја потврдуваат целосната припадност на целиот човек, припадноста на целиот негов живот на Христовото Царство.

Целата смисла на христијанската проповед била во тоа, дека Божјото Царство со доаѓањето на Христа «се приближи» и стана семе на новиот живот уште сега, уште во овој свет. Ништо во светот во кој е зацарен Господ не може повеќе да претендира да биде апсолутна вредност – ни државата, ни културата, ни семејството, ништо – туку сè е потчинето на Едниот Господ: ете таква е смислата на христијанското одбивање; императорот да се нарече «господ». Сега самиот свет го прифаќал и го признавал Господа. Под негова заштита ги ставил Императорот и своето царство и целата Империја. Од Црквата сакал да ја добие онаа санкција што порано ја очекувал од боговите. Можела ли Црквата да се откаже од тоа? Секако; не – ако самата, преку устата на св. Атанасиј, тврдела дека …«крстот не е штета, туку лекарство за созданието»…

Да се уништи паганизмот значело, следствено, не просто да се уништат идолите и идолопоклонството, туку и да се задоволи онаа вечна потреба што го хранела: потребата од божествена помош, од божествена «санкција» на човечкиот живот и на големите и малите нешта во него. Уште повеќе – да ја открие вистинската смисла на животот, целиот живот да го просвети со нова светлина. Историчарите понекогаш тврдат дека, борејќи се со паганизмот, христијанството и самото примало многу од «паганските» елементи, престанало да биде евангелското богопочитување «во дух и вистина». Храмовото благочестие, развојот и усложнувањето на култот, почитувањето на светите и нивните мошти, кои со таква брзина процветале во четвртиот век, растечкиот интерес за «материјалното» во религијата: за светите места, предмети, реликвии – сето тоа непосредно се смета за паганско влијание врз Црквата и во тоа се гледа компромис на Црквата со светот заради «масовна» победа. Но, од христијанскиот историчар не се бара во име на одбрана на христијанството тој просто да го отфрла тоа обвинение – т.е. да одрекува секакви «аналогии» меѓу христијанството и паганските «форми» на религија. Напротив, тој може смело да го прифати тоа обвинение, бидејќи во тие аналогии нема никаква «вина». Христијанството примило и усвоило многу «форми» на паганската религија, не само затоа што тоа се вечни форми на религијата воопшто, туку затоа што целиот концепт на христијанството во тоа и се состои: сите «форми» во овој свет – не да ги замени со нови туку – да ги исполни со нова и вистинита содржина. Крштението со вода, религиозната трпеза, помазанието со масло – сите тие основни религиозни дејства, Црквата не ги измислила, не ги создала, сите тие веќе постоле во религиозната практика на човештвото. Оваа врска со «природната» религија Црквата никогаш не ја негирала, само што од првите векови ѝ придавала смисла, спротивна од онаа што ја гледаат во неа современите историчари на религијата, за кои сè се објаснува со «позајмувања» и «влијанија».

Црквата отсекогаш тврдела дека човечката душа «по природа е – христијанка» (Тертулијан) и затоа дури «природната» религија, дури самиот паганизам е само изопачување на нешто по природа вистинско и добро. Примајќи ја било која «форма», Црквата, во својата свест, Му го враќала на Бога – Божјото, притоа, секогаш и во сè востановувајќи го «падниот образ//начин».

Напишете коментар

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Промени )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Промени )

Twitter слика

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Промени )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Промени )

Connecting to %s