Православието – археолошки остаток или сведоштво за Вистината

Имам впечаток дека зборот „ортодоксија” во наши денови добил повеќе или помалку пејоративен карактер. Тоа се воочува, на пример, посебно во книгите кои говорат за „ортодоксен марксизам” или за „фројдовска ортодоксија” или уште за „лутеранска ортодоксија”…

Во сите овие случаи на сликовито изразување, изразот „ортодоксија”, „ортодоксност” означува апсолутна верност (точност) на некое учење и во крајна линија идеолошки фанатизам кој одбива да прифати каква било измена, какво било подобрување и најпосле, каков било напредок во нечија мисла или оригинална доктрина.

Во мои очи ваквото сфаќање на „ ортодоксија” – претставува еден вид идолопоклонство! Луѓето за себе си прават идоли; тоа можат да бидат и доктрини, кои изворно можат да бидат и вредни, но од сè може да се направи идол, па и од нешто позитивно… Ваквото сфаќање на „ ортодоксијата” во духовниот живот, но и на друго место, не претставува само идеологизација, туку, во исто време им создава и психолошка заштита на оние кои имаат потреба од авторитет. А, зошто ние имаме потреба од авторитет? Се работи за тоа, дека нам ни е потребно да се заштитиме, бидејќи не сакаме да се изложуваме на ризици во достигнувањето на личната зрелост! Многу често „ортодоксиите” служат како чадор и им овозможуваат на луѓето да ја избегнат опасноста од ризикување – ризикот од напредување кон вистинска слобода на својот избор, т.е. кон достигнување на вистинска животна и лична зрелост.

На јазикот на Црквата за Православието ние секогаш зборуваме во однос на ереста. Ако на Православието му се дава значење на идеологија – сосем формирана, сосем одредена, која треба да се „чува” без кршење и редефинирање на изворното „слово”, ерес претставува друга идеологија која го крши кодексот на учењето кое е лошо сфатено како авторитет. Така, дилемата меѓу Ортодоксијата (Православието) и ереста станува чисто идеолошка, а производ на идеологијата секогаш е фанатизмот! А, што е фанатизмот?

Фанатизмот е став кој произлегува од нашата природна потреба да се утврдуваме во својот егоизам; ние сме фанатици ако стоиме затворени во своите сопствени убедувања, и одбиваме ризик од однос, ризик од искуство, испитување на присуството на другиот, на вистините на другиот. Многу тешко е да се дефинираат Православието и ереста, ако останеме изолирани на ниво на идеологија. Денес, кога се зборува за идеологија, во основа се поаѓа од неприфаќањето на суштинското значење на верата. Верата пак, е неопходна претпоставка за разбирање на вистинското значење на Православието и вистинското значење на ереста. Имам впечаток дека денес зборот „вера” се разбира во смисла на „увереност” или „уверение”: Да бидеш верен, значи да веруваш во некоја идеологија, во некое учење; да имаш повеќе или помалку интелектуални убедувања… Но, основното значење на зборот „вера” (грч.: пíстис) е – „доверба.” Првобитното толкување на терминот „вера” беше „доверба” и за среќа изразот „вера” сè уште го чува тоа свое значење. Во искуството на Црквата, верата секога значи доверба, а довербата секогаш претставува – лич(ност)ен однос. Не можеме да имаме доверба во некого, кого што малку го познаваме. Потребно е човека да го запознаеме, треба да му се приближиме, да оствариме однос со него, да го засакаме, за да имаме доверба во него. А, кога довербата ќе се стекне, тогаш се прифаќа не само човечкото присуство, неговиот карактер, неговите идеи, туку посебна доверба имаме во она, за што тој сведочи т.е. доверба во неговото искуство.

Во Црквата до вера стигнуваме низ довербата која ја имаме во Бога, а таа доверба не е ниту психолошка појава, ниту интелектуално искуство, таа карактерно е конкретна, историска, зашто сè во Црквата, сите елементи на нашиот живот поседуваат сосем конкретен историски реализам. Сè почнува од искуството на првата црковна Заедница, која живееше со Христос: Св.ап. Јован Богослов во своето Прво Послание на многу карактеристичен начин истакнува, дека само го пренесуваона што тој самиот и другите Апостоли „го видоа со своите очи”, „она што го видовме и рацете наши го допреа Логосот (Словото) на животот.” Св. Јован ни соопштува конкретно и реално искуство. Во животот на Црквата ние сме повикани да заедничариме во тој опит, во тоа искуство. Нашето познание на Бога не е плод на книжевно знаење, ниту пак до него се доаѓа преку размислување. За да стигнеме до богопознание, потребно е да воспоставиме и да негуваме однос со Бога. Тоа е основната позиција т.е. дека треба да се почне од известноста, дека Бог не се спознава како поим, што значи никако не се запознава со размислување, туку негувајќи со него личен однос. Да направиме споредба: тоа е баш исто како и со луѓето – ние другата личност можеме да ја запознаеме само преку непосреден контакт. Бога значи, треба да го запознаваме во непосреден однос, тоа е она што ние треба да го бараме. Црквата ни нуди постапка (метода) на негување на еден сосем личен однос со Бога, постапка која нам отпрвин не ни изгледа сосем директна. На пример, практикување на постот или молитвите на Црквата, избегнување на таканаречените „спонтани” молитви т.е. секаков индивидуализам, учествување во божествената Литургија итн… Сето тоа претставува, повторувам, постапка (метода) која ни овозможува негување личен однос со Бога. Зошто Црквата нè повикува на вера која е доверба, на доверба која е однос? Затоа што, Црквата благовестува т.е. објавува нов живот, еден живот различен од оној што го запознавме низ своето вообичаено постоење, живот кој нема граници во времето и просторот, кој не знае за пропадливост и смрт. Дозволете ми на тоа да инсистирам, зашто понекогаш човек има впечаток дека луѓето во Црквата одат за да пронајдат исполнување на своето индивидуално задоволство.

Во секојдневниот живот ние уживаме одреден комфор, вршиме одредена професија, одржуваме пријателства но, уште повеќе, имаме потреба од нешто што ќе ги задоволи нашите метафизички интереси. Ние можеме да ја избереме Црквата, религијата или некоја духовна традиција за да ја задоволиме таа наша потреба… Но, секогаш останувајќи при својата индивидуалност и во крајна линија – егоцентрична самодопадливост. Од перспектива на Црквата, тој став претставува – смрт, т.е. начин на постоење кој неизбежно води во смрт. Токму затоа, Евангелието нас нè повикува, не на некаква подобра духовност, туку на начин на постоење кој може да ја победи смртта и да нè воведе во вистинскиот живот.

Како е можно тоа? Не е премногу ниту теориски, ниту апстрактно да се зборува токму за нашиот (христијански) начин на битисување, имајќи предвид дека живееме исто како и другите, во смисла на природните потреби, и покрај сето тоа, сите завршуваме со смртта. Во Евангелието за тоа наоѓаме многу примери, но јас би ви укажал на оној, кој ја одредува таа реалност како однос.

Учениците, значи, се наоѓале на бродот, било ноќ, насреде Тиверијадското езеро и имало голема олуја. Бродот бил во опасност, кога наеднаш го забележале Христа Господа како оди по брановите. По моменталната вознемиреност, го препознале Христа и апостолот Петар му рече на Исуса: „Господи, ако си ти кажи да дојдам кај тебе по вода!” А, Христос рекол: „Дојди!…” Тој повик „дојди” е покана која Бог им ја упатува на сите луѓе. Тоа е повикот кој нè повикува од небитие во битие, како што вели апостолот Павле.

Што значи тоа? Бог ни вели; „ти можеш да дојдеш кај мене, но не со силата на својата човечка природа, туку живеејќи на друг начин на постоење, начин кој е – однос.” Апостолот Петар овој повик го прифаќа и симнувајќи се од бродот, почнува да оди по вода. Буквално, во тој момент тој претставува природна индивидуалност на човечка творба, но која повеќе не битисува според створената природа. Тој битисува на начин кој е однос, што значи дека, во тој момент своето постоење не го црпи од сопствената природа, туку од односот со Христа Бога.

Но, со погледнувањето кон разбрануваното езеро околу себе, Петар се враќа во природниот постоечки начин и му недостасува доверба. Христос, пак, му подава рака и го извлекува. Ми се чини дека, овде се работи за слика која јасно ни кажува на каков начин на живеење нè повикува Црквата. Тој нема ништо заедничко со идеологијата, со „духовноста” т.е. со некаков „пиетизам” кој што нас, во крајна линија, нè утврдува во нашиот духовен индивидуализам! Во прашање е друг начин на постоење, поинаков став: Тоа значи да се даваш целосно, да постоиш заради друг, да примаш живот од односот.

Би можел да наведам друг, добро познат пример, за да покажам како Црквата и Евангелието нè повикуваат на битисување, кое ја надминува индивидуалноста. За нас кои сме створени, многу тешко е вистински да ја сфатиме таа можност на постоење, кое ја надминува индивидуалноста. Тоа е причината, заради која моралистичкото искушение – имено искушението за своето его постојано да бараме оправдување – постојано ја следи Црквата во сите нејзини предности. Тоа се сретнува во сржта на секојдневниот живот и го обновува нашиот менталитет. Тешко е да се достигне онаа слобода и не е лесно човек да делува на оној начин, така што да станува „каков што треба” (да биде) само врз основа на верноста на Законот, потчинет на правилата кои се поставени за да му го покажат патот кон Животот.

Другиот пример што би сакал да го наведам, е примерот со цариникот и фарисејот. Не сум сосем сигурен, дека секогаш ја сфаќаме смислата на таа парабола. Имаме впечаток дека фарисејот е грешник „уверен во сопствената праведност.” Но, тој тоа воопшто не è! Тој е човек на добродетелта, со посебен морален квалитет, апсолутно верен на Законот, многу доследен на своите религиски должности; тој редовно го посетува Храмот, им дава пари на сиромасите… А, сепак е исклучен од Царството? – Зошто? – Токму затоа што нема потреба од Бога, тој се исполнил самиот со себе си, сосем е задоволен со своите добродетели, со своите морални квалитети… Тој нема потреба од однос. Тој „го поседува” дури и Бога; го поседува со сопствената верност!

Од друга, страна цариникот нема ништо што би му принел на Бога; тој е вистински грешник, паднат човек. Цариникот нема на што да ја втемели својата самодоверба и неговата последна надеж е – Бог! Целата молитва на цариникот е свртена кон Бога во просење на Неговото милосрдие.

Еден Отец на Црквата, свети Исаак Сириски ни кажува една многу парадоксална мисла; дека „нема ништо помоќно од очајанието.” За да се стигне до односот со Бога мора да се помине преку очајувањето… Што би можело тоа да значи? Тоа би значело дека е потребно да поминеме низ очајување заради сè – заради своите морални својства, своите добродетели, заради нашата толку (не)моќна црковна организација, нашето учење, нашата уверлива идеологија; дека е потребно заради сето тоа да очајуваме, вистински да поминеме низ самата смрт… Во таа смртна ситуација на апсолутен очај, не ни преостанува никој освен Едниот – Христос. А, кога ќе се свртиме кон Него, тогаш се соочуваме со изборот – (или) Тој или ништо! Од тој момент започнува другиот начин на постоење, од тогаш по бранови може да се оди…

Како успешно да го објасниме ова? Ние сме гнили од интелектуализам, и тешко ни е да разбереме дека Црквата сака сè да ни принесе како жива реалност, а не како празно учење. А, која е таа реалност, ако не – живот како личен однос, а не индивидуално преживување? Животот (христијански) е однос, а не природна индивидуалност. Црквата таа реалност ни ја пренесува како факт: Тоа е фактот на историското Христово Присуство. Ние зборуваме дека Христос е Воплотен Бог во историјата и на земјата. Првите апостоли го имале искуството да го видат Воплотениот Бог, да ги надминат границите на Природата – створена и смртна. Тие го допреа тоа Присуство, кое не настапуваше како Семоќно, туку се искажуваше во слабост и крајно понижување! Христос е Оној што сведочи за својот Отец, т.е. не постои Самиот за Себе, Тој е Еднородниот Син на Отецот. Тој немаше индивидуално постоење, (ако смееме да ризикуваме да речеме така), туку Неговото индивидуално историско присуство беше упатување на Присуството на Отецот, сведоштво за Постоењето и Присуството на Отецот. И Отецот за Црквата претставува историско искуство, зашто зема удел во историјата со Својот глас и со Своето Светлосно Присуство на Тавор (при Христовото Преображение). А, Отецот на некој начин и се прикрива за да го претстави Присуството на Својот Син: „Тоа е Он, Мојот возљубен Син!” Светиот Дух, исто така, се прикрива за да сведочи за Отецот на Воплотеното Слово. Фактот на Воплотувањето е рекапитулација, и во исто време, пројава на начинот на кој постои Света Троица, Кој претставува љубовен однос. Во сите религии или во сите метафисики, постои идејата за Највисоко Суштество, кое логички е неопходно како Прва причина итн.

Но, во искуството на Црквата такво Највисоко Суштество нема, туку постои Заедница на Личности, Присуство на Три Личности кои заедничарат во Животот, кои битисуваат во Заедница. Затоа, единствената одредба на Бога, која ја сретнуваме во Светото Писмо е онаа, која ни открива дека Бог е Љубов. Св. Писмо не ни кажува дека љубовта е морално својство на Бога, Божја карактеристика! Тоа нас нè учи, дека Љубовта е начинот на кој постои Бог: Бог постои затоа што е Љубов и неговото пистоење исто така е факт, потврда на Љубовта.

Низ овие формулации, Црквата одговорила на проблематиката на старата елинска философија, која го бараше праизворот, првата причина на битието. Таа беше принудена да прифати интелектуална, логичка нужност, која му претходи дури и на самото Божество. За жал, во западната богословска традиција со оваа проблематика се отишло уште подалеку. Таму Бог по Својата природа е „должен” (обврзан) да биде тоа што è! Или со други зборови, Бог може да биде само Бог. Тоа би значело дека, пред Бога постои некоја нужност која го присилува да биде она што è. Овој проблем им бил сосема јасен на најголемите Отци на Црквата, посебно на Кападокијците, кои се обиделе на него да одговорат. Така, тие зборуваа за монархија на Бога Отецот, т.е. на Личноста на Отецот давајќи ѝ карактер на Причина на Троичниот Живот. Кападокијците говореа, дека Отецот е Личност (Ипостас), слободна од секаква условеност. Личност значи битие кое не познава граници на ниту каква била условеност. Бог го определува Своето Битие со Својата Сопствена Слобода, со Сопствената Волја. Така успеавме да ја формулираме реалноста на личноста, зашто во Светото Писмо постојано имаме искуство Отецот да се нарекува „Отец”, кој го остварува, „ипостасира” Своето битие – како што би се изразиле на богословски јазик – со Раѓањето на Синот и Происходењето на Духот. Овие формулации не се апстрактни теории, тие се начин да се објасни како и зошто на почетокот на секое битие се наоѓа Слободата на Бога како Личност. Со апсолутната Слобода Бог го реализира Своето битие како Љубов. Свети Максим Исповедник вели: „Од Љубов и надвор од времето, Отецот го раѓа Синот и го исходи Св. Дух”. Така нашиот Бог е – Живот остваруван како однос на Љубовта. Без оваа богословска основа, впечатливо е, дека не можеме да ја разбереме Црквата. Црквата не е религија, не е школа за духовност, туку место во кое сме повикани за да го преобразиме своето постоење во постоење кое е однос. Ние сме повикани на Вечера и таа Вечера е начин животот да се живее како заедница. Ние не би можеле да живееме кога не би земале храна, т.е. без заедничарење со материјалната реалност на светот, без заедничарење со другите. Сепак, постои едно извопачување, кое заедничарењето го превртува во желба да поседуваме сè само за себе: храната, другите луѓе, сè, значи, да се потчинува на својата желба. Црквата, пак, нè повикува да го промениме својот начин на постоење, а за да го постигнеме тоа – да почнеме токму со заедничарењето.

Сигурно, сето ова претставува формулација која може да биде добро разбрана, но наспроти сè, за да се достигнат тоа партиципирање и таа реалност, потребно е да се следи постапката/методата (за која зборував на почетокот, а која исто така ни ја нуди Црквата), метода која прогресивно нè води кон доживувањето на Светата Причест. Тоа не е автономен и самостоен факт на нашиот живот, туку крај и темел на севкупното наше битие, кога тоа навистина е оцрковено. Токму по тој пат се приближуваме кон реалноста, кон вистината на Ортодоксијата (Православието) т.е. кон вистината на Евангелието и Црквата, добиваме одговор на темелното прашање на секое битие. Се работи за прашањето на смртта! И самиот збор „Евангелие” т.е. „Блага (Радосна) Вест” – дава одговор! Тоа ни ја објавува можноста за надминување на смртта како уништување на нашето битие, тој мрак на ништожноста која нè демне… Во животот сум видел луѓе, би можел да речам – вонредно побожни, кои меѓутоа, треперат пред смртта; сета нивна побожност, во крајна линија, му послужила само на нивниот морален индивидуализам, не давајќи им никаков одговор на суштинскиот проблем на смртта. Не случајно севкупниот израз на православното богопочитување, сите литургиски химни, молитви, како и сосем често, текстовите на Светите Отци, нè потсетуваат на одговорот на Црквата по прашањето на смртта. Кога би бил во состојба да го формулирам тој одговор на Црквата, би кажал дека смртта е реалност на природата. Една реченица на свети Атанасиј Велики е многу карактеристична. Тој вели: „Со смртта, сè е мртво.” Тоа значи, дека смртта ја умртвува целата наша природа: мртви се мислите, мртви – душевните енергии, мртви – телесните сили! Тоа е крај! Ниту спомените – вели Св. Атанасиј – ни мислите, ни чувствата, ништо, сето тоа ѝ припаѓа на природата. Останува само она што го нарекуваме „Ипостас”…

Тоа не се дефинира, можеме само да кажеме, дека се работи за нашата егзистенцијална реалност која произлегува од Божјиот повик. Не е случајност што дури ни во јазикот на модерната психоанализа не е можно да се дефинира значењето на „субјектот.” Ние сме ипостаси, тоа значи дека претставуваме битие, битијна реалност, бидејќи на битисување нè повикува Бог. Но ние сме ипостаси во мерката во која можеме да ги „ипостазираме” битијните можности на створената природа. Кога таа природа ќе умре, што останува? Што ја ипостасира нашата ипостас? Свети Григориј Палама ни вели, дека по смртта нашата ипостас ќе ја ипостасира нашето битие низ енергиите на Божјата природа, низ енергиите на Светиот Дух. Затоа, зборувајќи на јазикот на Православието, ние и зборуваме за човековото обожување.

Човекот ќе постои онака како што постои Бог, низ божјите нестворени енергии. Ќе остане само нашата ипостас, што значи – останува резултатот од поканата која ни ја упатива Бог. А, Он ќе ги ипостасира нестворените енергии на Светиот Дух. Затоа Утешителот и го нарекуваме „Небесен Цар и Животодарител” и велиме; „дојди и всели се се во нас” (во молитвата „Цару Небесен”). Што значи тоа? Дали е тоа некаков сентиментализам? Не, никако, тоа е – предвкусот на она што ќе го живееме по смртта, кога Утешителот ќе биде нашата „природа” а, ако ми го дозволите тој израз, кога Светиот Дух ќе биде нашиот начин на постоење. Тоа за сè и за секого е извесно.

Вие, несомнено, сфативте дека зборуваме за објаснението што ни го нуди свети Исаак Сириски. Тој, (всушност), ни вели: Целиот свет по смртта ќе стане единство соединето со Бога и со божјите енергии. Но, за оние кои негувале позитивен став, т.е. оние кои се подготвени да земат учество во битието и во животот на Самиот Бог, тоа соединување со енергиите на Светиот Дух ќе биде Рајот, додека за оние што не умеат да љубат, тоа соединување со Бога ќе биде мачење, вистински Пекол!

Со ова, верувам, коренито се изменува идеологизираното сфаќање на вечниот живот и разбирањето на Бога. Тоа значи дека Рајот и Пеколот не зависат од некоја Божја Правда, не е Бог оној што ги казнува грешниците. Поточно, сè зависи од способноста или немоќта на човекот да партиципира во битието и во животот на Бога. Бог ќе ни се дава на сите и на секого, ќе биде со нас, но тоа соединување ќе оствари различни начини на постоење: Рај или Пекол. Достоевски зборуваше: „Пеколот е мачење заради неможноста да се љуби!” Свети Исаак Сириски го тврди буквално истото.

Преку овие разгледувања, мислам дека можеме да го здобиеме (но, не и на интелектуален начин) ставот од кој би го стекнале разбирањето на Православието. Ортодоксијата (Православието), повторувам, не е идеологија, објективитет, тоа може да се открие. И ние сме повикани да го откриеме Православието, подобро да се каже, Животот – оној вистинскиот Живот кој не познава просторни и временски граници, не знае за пропадливост и смрт. Дури тогаш, во тој случај, ние ќе бидеме достојни да учествуваме во Црквата, но не ако таа за нас претставува некаков пиетизам, кој нè утврдува во нашот индивидуализам, во нашиот егоизам или пак, празно продлабочување на вистини и уверувања. Сите тие ставови можат да се најдат и на друго место надвор од Христовата Црква. Она што Црквата го објавува, она што таа ни го нуди е – вкусувањето, искуството на вистинскиот Живот, Живот како Љубов, значи – Животот кој не знае за смрт!

Христо Јанарас

Напишете коментар

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Промени )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Промени )

Twitter слика

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Промени )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Промени )

w

Connecting to %s