Митрополит Пергамски Јован (Зизиулас): Беседа за Таинството Покајание или Исповед (1 дел)

Почитуваниот Митрополит Пергамски Јован се осврнува на историскиот развој на таинството, на застранувањата во неговото разбирање и применување, со што придонесува да биде преиспитано и (евентуално) корегирано неговото денешно разбирање и практикување.

Јасно е дека јавната исповед останува во минатото, но актуелно е прашањето; дали секој свештеник треба да биде и духовник и исповедник, или само исповедник во смисла да ислуша исповед и да прочита разрешителна молитва, без да се впушта во духовно раководство?

Колку е неопходна Исповед непосредно пред причест и како настанала таа пракса? Каква самостојност и самовредност има Исповедта ако остане незапечатена од причестувањето на Света Литургија? Исповедта е приватен чин или еклисиолошки настан? За тие и други проблеми читајте во првиот дел од беседата за таинството Исповед или Покајание.

Врска кон вториот дел

Автор: проф. Јован (Зизиулас), Mитрополит Пергамски

Темата за таинството Покајание или Исповедта – какo што обично се нарекува, а подоцна ќе видиме дека е сериозно прашањето на терминологија! – е едно од најактуелните и важни прашања со кои е соочена Црквата, особено во наши денови. [Сигурен сум, дека сите вие како исповедници и свештеници, постојано се соочувате со многу проблеми во однос на ова таинство.]

Ова таинство денес широко е распространето во Православната Црква, иако во други епохи не е било толку распространето колку што е сега… Тоа создава многу проблеми околу праксата и применувањето на таинството. И така, необходно е да се уточнат некои нешта во однос на таинството на Πокајанието, во однос на неговото место во целиот живот на Црквата, како и да се кажат некои нешта во однос на она што знаеме за него.

Што е таинството Πокајание, како започнало во историјата на Црквата и што е неговата богословска содржина? Тоа се прашањата на кои сме повикани да одговориме.

Прво, треба да го забележиме точното име на таинството. Станува збор за таинството Πокајание, а не за обична исповед или разговор со исповедник. Кон ова таинство треба да пристапуваат верните откако ќе се покајат, а не за да се покајат по разговорот со исповедник. Значи, ние нeмаме таинство Покајание секогаш кога се извршува исповед. Овде треба бргу да прибегнеме до историјата, зашто се создала голема мешаница во современиот живот на нашата Црква, со многу опасности кои веќе стануваат видливи.

Ова таинство опфаќа три задолжителни елементи во својот состав и неговото спроведување.

  1. покајание на оној што пристапува кон таинството ,
  2. исповедување на гревовите за кои се покајал,
  3. и простување на гревовите, кое Црквата му го дава преку исповедник.

Со текот на времето кон овие елементи бил додаден и четврти елемент, кој не припаѓа кон природата на таинството. Се работи за развојот на траен однос меѓу исповедникот и исповедуваниот при исповедувањето на гревовите, однос на духовно татковство – од страна на исповедникот и духовна зависност и послушание кон него – од страна на исповедуваниот. Додавањето на тој елемент кон таинството Покајание создава определени проблеми во животот на Црквата, кои ќе ги спомнеме подоцна.

Првите три елементи на таинството се појавиле рано – некој би рекол уште од почеткот во живота на Црквата.

I. Проповедта за покајанието претставувала основа на проповедта на Господ, како и на појавата и установувањето на самата Црква. “Покајте се, зашто се приближи Царството Небесно” (Мт. 4.17), тоа била првата проповед на Господ, како што знаете. Без покајание, нeма спасение. Зашто, спасението го претпоставува слободното преобраќање на падот на Адам, кој се случил, исто така, слободно. Всушност покајанието е признавање дека нашата човечка волја е во спротивност и дисхармонија со Божјата волја. Токму тоа се случило со првосоздадените луѓе. Покајанието е и желба да ја хармонизираме, ако е можно дури до поистоветување, нашата волја со Божјата волја. Највисоката цел на покајанието е да стигнеме до “но, не како Јас што сакам, туку како (што сакаш) Ти” (Мт. 26. 39), така како што му рекол Господ на својот Отец. Господ нeмал потреба од покајание, зашто Неговата човечка волја секогаш и постојано била хармонизирана со волјата на Бог – Отецот, како и со Неговата божествена природа. Освен Господ Исус Христос, никој човек не се родил безгрешен.

Со доаѓањето пак на Светиот Дух на Богородица, таа била очистена преку нејзиното доброволно и целосно поистоветување со Божјата волја и главно поради слободното “да” кое го кажала при зачнувањето на Синот Божји, таа нeмала потреба од покајание. А за сите нас неопходно е покајанието и сите ние сме грешни без исклучок.

Покајанието на верникот е перманентна состојба. А кога тоа отсуствува, означува дека верникот целосно го изгубил својот пат. Најголемото зло што може да му се случи на еден верник не е гревот, туку непокајанието. Светците не се безгрешни – не постои “човек на земјата кој не згрешил”[1], велиме во молитвата за простување – туку, светците постојано се во покајание. Образец за светост во Црквата е митарот[2]Значи таинството Покајание се однесува на сите. Никој не е исклучен од него, ниту пак некогаш имало исклучок во животот на Црквата.

II. Во однос на вториот елемент, елементот на исповедувањето, очигледно е дека тој не се однесува кон нашата гревовност во целина, туку кон конкретни гревови. За исповедувањето на општата состојба на нашата гревовност, Црквата предвидела молитви како 50-иот псалм, “Господи помилуј” кое се повтарува постојано, како и химни на Црквата кои имаат покајнички карактер. Значи, исповедувањето постои постојано и неодвоиво во Црквата така што го култивира духот на покајанието, дури и без исповедта на конкретни гревови. Освен тоа, отците на Црквата, на пр. свети Јован Златоуст, дури ги поттикнуваат верниците да исповедуваат и конкретни гревови директно на Бога, така што ќе ја молат за нив Неговата милост.
Какo настанала и каква смисла има исповедта на гревовите пред исповедник?

Како што знаеме, првично исповедта била јавна, пред целата заедница на Црквата. Тоа означувало две нешта. Прво, дека не ги опфаќала сите гревови на оној што се исповедува, зашто би требало да трае премногу часови и всушност да нeма крај, ако вклучвала сѐ што извршил човекот со мисли, зборови или дела. Очигледно се однесувала за прегрешенија кон ближниот и како што изгледа од изворите, т.е. кон разликите меѓу членовите од заедницата. И така, второ означува дека карактерот на исповедта бил еклисиолошки и се однесувал на востановувањето на односите на верникот со Телото на Црквата, така што верникот да може во мир, едномислие и љубов да учествува во принесувањето на Божествената Евхаристија. Токму поради таа причина, како што ќе видиме подоцна, простувањето на гревовите го давал епископот т.е. претстоителот во Божествената Евхаристија и како единствен способен да го постави повторно во првичниот однос со Црквата нејзиниот член што се отклонил. Како што тој е единствениот кој може да постави некого во Црквата, така е и единствениот кој може да го постави повторно, во случај да се отклонил. Тој еклисиолошки карактер на исповедта за жал е речиси заборавен, водејќи до лоши последеци за животот на Црквата.

За ослабнувањето, и речиси загубата на тој еклисиолошки карактер на исповедта допринеле и следните фактори:

Прво, воведувањето на тајна исповед пред “свештеници на покајанието” (исповедници). Таа институција “свештеници на покајанието” била воведена во краток период во Константинопол во 4 век, но набргу била отстранета од свети Нектариј, патријарх Константинополски, по познатата епизода со откривањето на гревовите на некој ѓакон од неговиот исповедник.

Тогаш свети Нектариј наредил таа институција да биде укината – и тоа е интересно – а, верниците да се исповедуваат директно на Бога[3]. Тоа се повторило и во 13 век, кога на прашање упатено до Вселенскиот патријарх “што треба да прави верникот, кога не наоѓа доверлив исповедник”, одговорот бил: “да се исповедува директно на Господа”.

Воведувањето на тајната исповед (само со свештеник – бел. на прев.) не ги создало само гореспомнатите проблеми. Најважното е дека таа допринела за “приватизација” на таинството, како и за постепена загуба на свеста дека таинството Покајание нeма за цел само да ги востанови односите на верникот со Бога, туку и со Црквата. Или поточно, има за цел да ги востанови односите на човек со Бога преку Црквата, а не на некаков друг начин. Затоа и постепено епископот бил исфрлен од употреба како главен и всушност единствено одговорен да дава простување на гревови. Не толку поради тоа што тој е наследник на апостолите, на кои Господ им дал благодат да “врзуваат и разврзуваат гревови на луѓето”, туку главно како единствениот претстоител во Евхаристијата, како и распоредител на даровите на Светиот Дух. Тој е единствениот кој ракополога и ги распределува даровите во Црквата, зашто ако даровите не поминуваат преку епископот, тие се приватизираат и стануваат лична своина на тој што ги примил, а не Црковен имот што служи за домоустројството на Телото на Црквата. Епископот ја има одговорноста за домоустројството на Телото на Црквата, затоа тој ги распределува даровите т.е. како дарови тие се обединуваат поради неговата личност во едно Тело и не претставуваат ничија своина.

Вториот фактор, кој допринел за ослабнување на еклисиолошкиот карактер на исповедта е постепеното смешување што настанало меѓу исповедувањето на помислите или гревовите од монасите во светите манастири и таинството на свештеното Покајание како црковен настан. Тука нештата станале особено сериозни. Исповедувањето на помисли – гревови пред монаси со дарба на расудливост се развило многу широко во нашата (грчката) Црква. Така, монахот наоѓал свој старец и му ги исповедувал помислите и делата, за да добие правилен совет и за да има до себе свој учител и духовен наставник. Така, таа исповед имала терапевтски карактер. Така се создала и една постојана врска меѓу исповедуваниот и исповедникот. Но, дали тоа било исто со Црковното таинство на Покајанието? Одговорот е: не. Не е истото, зашто тоа исповедување можело да се изврши – а тоа се случувало многу често – пред обичен монах, кој не можел да дава простување. Исто така, таквата исповед би можела да се изврши можеби и пред лаик (христијанин кој нема свештен чин), но таа форма на исповед се развила главно во манастирите. А, и монасите во некаква степен се лаици (λαϊκοι), бидејќи не се клирици.

Таинство без простување на гревовите сепак, не е таинство. Ако оној што се кае и исповедува не го востанови својот однос со Бога и Црквата преку молитвата на епископот или ополномоштен од него свештеник, тогаш нeмаме таинство. Затоа и старците ги испраќале оние што се исповедувале – ако тие самите не биле свештеници – кај свештеник, за да им ја прочита разрешителната молитва. Тогаш и само тогаш е извршено таинството. Смешувањето на тие две нешта: духовното раководство од една страна, и таинството на исповедта од друга, за жал се распространиле и проблемите што (тоа смешување) ги создава се огромни.

Ќе ги спомнам само следните: прво, многу исповедници сметат дека се должни да даваат духовни упатства на исповедуваните, без обѕир дали го имаат или не дарот на расудливост. Во тој напор многумина од нив се мобилизираат со знаења од психологија или психијатрија, на тој начин претворајќи го таинството во психијатриска експериментална лабораторија, додека други импровизираат давајќи совети “како што Бог ќе ги просвети!”, со несогледливи последиици за животот на душите на исповедуваните. Треба да разбереме, дека духовната расудливост е дар. Таа се дава од Бог, каде што и кога Тој ќе посака, како впрочем и сите други дарови. Тој дар не се дава по неопходност на секој свештеник кој исповедува и го извршува таинството Покајание. Ова да не се меша со таинството кое свештеникот го извршува од име на епископот, за да се востанови односот на верникот со Црквата.

Второ, како последица од смешувањето на тие две нешта, во Црквата се развива, веќе незадржливо, еден многу опасен феномен на Старештво. Многу свештеници кои ги исповедуваат верниците дејствуваат како старци, советувајќи ги своите духовни чеда, проникнувајќи во нивниот духовен и личен живот, создавајќи духовно зависни луѓе. Така, таинството Покајание станува средство за создавање следбеници. Разбирањето за духовно татковство, кое порано било поврзувано со епископот – како “наш отец и пастироначалник”, како што пеат верниците – а во манастирите со старецот и игуменот, сега веќе преминува кон свештеници кои исповедуваат, кои сосема го заобиколуваат нивниот епископ и самите тие придобиваат духовни чеда! Така исповедта од таинство на Црквата станува случај на личен однос меѓу исповедникот и верникот.

III. Пристапуваме кон третиот составен елемент од таинството, кој е простувањето. Веќе рековме, дека без простување таинството не постои. Но и тука забележуваме едно ослабнување, ако не и загуба, на еклисиолошкиот карактер на таинството. Под влијание на западниот центризам околу индивидуата, во современото Православие простувањето е со тенденција да се смета за инидивидуален случај меѓу исповедуваниот и Бог, со посредништво на молитвата на свештеникот. За жал, двата основни фактора во простувањето се земаат предвид сосема малку, а тоа се: заедницата на Црквата и епископот кои претстои во неа. Простувањето на нашите гревови меѓутоа е нераздвојно сврзана со нашите браќа: “и прости ги нашите долгови, како што и ние ги простуваме на нашите должници” (Мт. 6,12). Истовремено разрешителната молитва не е на свештеникот, туку на епископот. Некогаш, како што сведочат ракописите на свети Симеон Солунски, заповедта на епископот кон духовниците била категорична: да простуваат во име на епископот, зашто само епископите ја имаат таа власт. Следствено, простувањето е еклисиолошки, а не индивидуален случај. Односно, простувањето не било случај меѓу верникот и исповедникот, или меѓу верникот и Бог преку исповедник, туку преку Црковната заедница.

IV. Сега да разгледаме друго сериозно прашање, што се поставува во врска со ова таинство. И тоа е прашањето за односот на ова таинство со таинството Божествена Евхаристија.

Ако највисоката цел на таинството Покајание е да се востановат односите на верникот со Бога преку Црквата, (зашто, некој би можел да се разбере со Бога и без Црквата, но тоа веќе не би било православно и нeма врска со таинството Покајание), тогаш завршетокот на ова таинство е можен само кога води кон евхаристиската заедница. Само таму настапува исцеление и терапија. Како што сите таинства (Крштение, Миропомазание, Брак, Ракополагање…), така и Исповедта, нeмаат спасително значење ако не водат во Божествената Евхаристија и не се сврзани со неа – знаеме дека и во древната Црква тие биле сврзани со Божествената Евхаристија, како и Исповедта. Погрешно е да се мисли, дека преку исповедта и разрешителната молитва востановувањето на односите меѓу верникот и Црквата завршило. Тоа е завршено само ако верникот учествува во Евхаристијата.

Зашто, само таму се реализира таинството на Црквата. Но, ако највисоката цел на таинството Покајание е учеството во Божествената Евхаристија, како целосно востановување на односите на верникот со Бога преку Црквата, дали свештената Исповед е задолжителен предуслов пред секојдневното учестување во Евхаристијата? Тоа прашање денес го поставуваат многумина и има свештеници кои не даваат Божествена Причест, ако не се уверат во тоа, дека претходела светата Исповед. Други тоа јавно го кажуваат и го истакнуваат пред верниците. Таа позиција на клириците и сфаќањето што ја придружува и ја предизвикува е крајно проблематично.

Никаде не е спомнато дека услов за Божествената Причест е свештената Исповед. Иако во традицијата на нашата (грчка – бел. на прев.) Црква таа практика не се сретнува, тоа сфаќање има исклучително место во Римокатоличката Црква уште од Средновековието. Многу показателно е тоа, дека Четвртиот латерански събор (1215)[4] ги укорува “Грците”, т.е. православните, дека не ја применуваат исповедта пред Божественото Причестување. Очигледно е дека православните навистина не ја применувале. Истовремено, римокатолиците ја применувале. Истото обвинение го наведувале и латинските мисионери кои  доаѓале во Грција во 16 и 17 век, главно во области кои Венеција ги завладеала, и како резултат постепено (како што се случило и во други области од богослужбата, дури и во догматското богословие) се извршило влијание врз православните. Од 17 и 18 век започнало да се развива и во православните средини, главно во времето на филокалискиот период, разбирањето за задолжителна исповед пред причест, стигнувајќи до форми на крајности, како тие што се забележуваат денес меѓу нашите браќа Руси, т.е. верниците да се исповедуваат неколку минути пред причестување, за така да биде свежо простувањето и да не биде проследено со нови гревови.

Тоа западно уфрлено разбирање и пракса, не само што отсуства во нашата светоотечка традиција, туку крие во себе повеќе опасности, отколку каква и да било душевна полза. Голема опасност за оној што пристапува кон Божествената Евхаристија е да помисли дека пристапува достојно, т.е. како да е очистен од секој грев. Таа илузија може да го снижи чувството дека никој не е безгрешен, и дека никој всушност не пристапува достојно (ако, под “достојно” се разбира како “без грев”). Дали ова значи дека не е добро некој да се исповеда пред да се причести? Се разбира, не! Добро и прекрасно е, но тоа не смее да се претвора во законски предуслов. Тоа е различно од тоа да се смета за добро, зашто тогаш веќе станува задолжителен и законски услов. Тоа би нѐ одвело надвор од традицијата на Црквата и би нѐ довело до многу опасности, кои ги спомнав пред малку.

V. Следствено, во однос на ова прашање, валидна е традицијата на Црквата, според која задолжителен предуслов за Божествено Причестување е неизоставно простување на тешки гревови кои го одвојуваат верникот од Црквата. Трите гревови за кои морало да се добие простување пред Божественото Причестување во првите векови биле: убиството, прељубодејството и откажувањето од верата. Сите тие биле со изразено социјален карактер, т.е. тие се гревови кон заедницата. Кон нив би можело да се додаде и категоричната заповед на Господа, а многу правилно се додава дури и денес од искусните духовници, за помирување со сите оние кои нѐ навредиле.

Од гледна точка на монашката традиција, епитимија со воздржување од Божественото Причестување (непричестување) се препорачува и во некои други случаи, слични на оние кои се вклучени во познатите Канони на светите Василиј Велики, Петар Александриски, Јован Посник, кои биле потврдени со Второто правило на Петто-шестиот вселенски собор[5]. Но, тие епитимии имаат педагошки, а не законски карактер. Тие секогаш се потчинети на икономијата (снисходење, намалување – бел. на прев.), која може да биде применета главно од епископ, а понекогаш и од секој исповедник.

ЗаклучоциЗатворајќи ја темата, сакам да спомнам некои последни заклучоци:

1). Таинството Покајание е еклисиолошки, а не приватен настан. Се работи за помирување на верникот со Телото на Црквата, а само на тој начин и со Бога.

2). Како Црковен настан, тоа неизоставно го претпоставува епископот како услов како давател на дозвола за служење на исповедникот. Тоа некако се изопачило преку посветувањето (хиротесијата) на исповедници од кој било епископ, макар што тоа служење го засега помесниот епископ, кој треба да знае кој го извршува во неговата помесна Црква. На таков начин незамисливо е, духовно посветени свештеници од друг епископ да дејствуваат како исповедници.

Уште понеприфатливо е, се разбира, тоа кое денес е со тенденција да преовладее, имено – служењето како исповедник од свештеници кои дури немаат посветување (хиротесија) за исповедници, а дејствуваат така само според силата на нивното ракополагање за презвитери (=свештеници)! Само што ракополагањето автоматски не го води со себе својството на исповедник, зашто во главна смисла само епископот “може да даде простување на гревови”.

3). Таинството Покајание не се извршува секогаш како место и време за духовно раководство преку совети, иако оние што пристапуваат кон таинството тоа го бараат од исповедникот. Основна работа на исповедникот е да ја ислуша слободната исповед на она што верникот го чувствува како негов егзистенцијален товар, и за што се покајува. Притоа исповедникот непосредно или посредно не изнудува со несоодветни прашања итн., исповедување на прегрешенија кои исповедуваниот не ги спомнува. Покајанието ја претпоставува слободата, која ја уважува и Самиот Бог. Никаква вредност нeма исповедта на гревови за кои верникот не се покајува слободно. Затоа ова таинство, како што реков пред малку, треба да се нарекува таинство на Покајанието, а не на Исповедта.

4). Таинството Покајание не треба да создава односи на зависност, дури ни духовна (зависност), меѓу исповедуваниот и исповедникот. Тоа што е природно за манастир, каде што се практикува послушание во услови на целосно отуѓување од светот, не може да важи за парохиите, без да се создадат компликации во животот на верниците кои живеат во светот, а се задолжуваат да практикуваат послушание во разновидни односи: семејни, социјални итн. Вмешувањето на исповедникот во тие односи може да создаде огромни проблеми во животот на верниците. Добро би било исповедниците од парохиите да престанат да ги нарекуваат свои духовни чеда оние што обично ги придобиле преку исповедта. Духовни чеда на еден свештеник се сите членови од парохијата, а не само некои. И во крајна линија, верниците се духовни чеда на нивниот епископ.

5). Концепцијата за седум свети тајни има западно потекло и наспроти тоа што навлегла во учебниците по Догматика на нашите богословски училишта, таа е туѓа од православна гледна точка. Таинството Покајание не е самостоен спроводник на Божјата благодат, како што го сфаќале западните богослови од Средновековието. Тоа е дел од едното и единствено Таинство, Таинството на Христос Кој се возглавува во Божествената Евхаристија и само неа отците ја нарекувале таинство. Светоотечката терминологија “таинство” ја нарекува Божествената Евхаристија. Така, нешто што непосредно се сврзува со Божествената Евхаристија и Божественото Причестување не може да се извршува самостојно и во отсуство на епископот како претстоител на Евхаристијата. Да се претвора Исповедта во своја целина, независна од Црквата, според тенденцијата што се формирала денес, е крајно опасно. Таинството Покајание, од благослов и благодат, загрозено е да се претвори во причина за распаѓање на Црквата! Се намножија отци исповедници, било од парохиските свештеници кои изигруваат старци, било од монасите кои самопоканети и без епископска заповед патуваат по градови и села и создават духовни чеда во светот! Време е да се врати древниот поредок, пред Црквата да се распадне. Сите, но главно епископите, нека ги преземат своите одговорности.

Таинството Покајание е многу деликатен настан, зашто ги засега не само односите на верниците со канонското устројство на Црквата, туку и со духовното (во Светиот Дух) здравје на членовите на Црквата.

Белешки

[1] Види. Молитвата за разрешување во Малиот Требник, но и Бит. 6.5 : “и дека сите мисли на срцето и помислите им беа зло во секое време”

[2] Сп. Лк. 18.10-14.

[3] Емилијанос Тимиадос, Митрополит Калавриски, Принципите на покајанието, Атина, 1967. Стр. 431–437

[4] За протоколите от Четвртиот латерански собор (на латински и грчки превод): CONSILIUM LATERANENSE IV, в SACRORUM CONSILIORUM NOVA, ET AMPLISSIMA COLLECTIO, J.D. Mansi, том 22, стр. 954 – 1086. Бел. на изд.

[5] Петто-шестиот вселенски собор бил свикан во времето на Јустинијан II, во Константинопол, 691 г., а се нарекува и “Трулски собор”, според името на салата Труло, во палатата каде што бил одржан. Бел. изд.

Превод од: bogonosci.bg

Напишете коментар

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Промени )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Промени )

Twitter слика

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Промени )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Промени )

w

Connecting to %s