Што е Вистина?

Автор: протоереј Грегори Халам

Вовед: Вистина vs. Релативизам

“Што е вистина!? – овој извик на Понтиј Пилат запишан во Евангелието според Јован одекнува низ епохите до денес, а изгледа, денес има особена резонанца, кога, според многу интелектуалци, само науката ја има објективната вистина, како што некогаш тврдела теологијата за себе. Тој пресврт донекаде го забрза светот, кој како да се смалува (станува глобално село), што го носи предизвикот почесто да се сретнуваме со други вери, други религии. Денес, кога многу често соседот припаѓа на друга верска заедница, кога на мал простор се среќаваат луѓе од различни религии, не е лесно да се тврди или да се согласиме дека една религија може да биде вистинита, а друга – лажна.

Погледнато однадвор, со очите на светот, верата одмна не е закотвена во вистината, зашто во секуларното општество доминира релативизмот – философска позиција која ги негира апсолутните вредности, тврдејќи дека нешто може да биде вистинито во една ситуација, но невистинито во друга. Во извесна смисла релативизмот е покомотен за човечките односи, бидејќи секој може да верува како што сака, без оглед на другите и нивниот светоглед. Но, во теолошки контекст релативизмот е целосно негирање на постоењето на Бога во монотеистичка смисла и отфрлање на неговиот приоритет во нашиот живот. Според монотеизмот, воглавно во авраамските религии, какви што се сметаат: Јудаизмот, Христијанството и Исламот, релативизмот означува дека учењето, доктрината, нема големо значење, ако за нормативен се земе најмалиот заеднички содржител . За ортодоксните (со мала буква “о”) верници во тие три религии, таквиот редукционизам е сосема неприфатлив, бидејќи верата го губи својот склад, концепт и длабочина – па и својата човечка вредност, ако се сведе на такви осиромашени тврдења за суштинското.

Тој релативизм носи други посебни проблеми за верите кои ја толкуват историјата и историските настани како сцена на која се остварува Божијото дејство. Постои научна компонента во религиозната вистина во тие историски религии, зашто тие истакнуваат и историски докази, а не само религиозно искуство. Во православното христијанство не може да има опозиција меѓу вистините кои потекнуваат од откровението и човечките вистини кои се доживеани во историјата. Доказите и верата во двете сфери се сфаќаат како едно.

Од христијанска гледна точка може да има само една доследна област на вистината, достојна за името вистина; и таа се наоѓа во Логосот, во Христос, Словото кое стана тело, Пат, Вистина и Живот, кои се објавени (Јн. 14:6). Се разбира, никој не е принуден да ја прифати оваа христоцентрична, сеопфатна вистина, за самата таа да остане вистина. Последното откровение за таа Вистина е на крајот, кога Бог ќе биде “се во се” (1.Кор. 15:28).

Во светлината на тие јасни основни линии за Вистината, нема место за внатрешна поделеност. Разлики постојат, се разбира, меѓу различните видови на вистина – научна, религиозна, поетска, уметничка, литературна, но во крајна линија нема противоречни поделби или опозиции. Како што еден од ранните маченици на Црквата, Јустин инсистираше: “Што и да било вистинито кажано меѓу сите народи, тоа е наше, христијанско” (Втора апологија, гл.13). Освен тоа треба да се знае дека основата за православниот пристап кон вистината може да се најде како во Светото Писмо, така и во преданието на Црквата. Реалноста пред нас е токму она, што го напишал св. Јован Богослов за Воплотувањето на Христос: “Вистинската светлина го осветлува секој човек што доаѓа во светов” (Јн. 1:9).

Црковните отци и потрагата по вистина 

Отците, секој од нив во своето време, требаше да се борат против оние кои ја поставуваа откриената вистина на Светото Писмо и преданието на Црквата против научната вистина. Меѓу нив е и блажени Августин кој напиша:

“Дури и нехристијанинот знае нешто за Земјата, небото и другите елементи на овој свет, за движењето и орбитите на звездите и дури за нивната големина и меѓусебни позиции, за претскажливите затемнувања на Сонцето и Месечината, за циклусите на годините и времињата, за видовите животни, растенија, карпи итн. и тоа знаење тој го држи како сигурно од разумот и искуството. Сега е срамно и опасно (потсетувам “сега” за блажени Авгутин е 5 век) нехристијаните да слушнат христијанин, кој мислејќи дека му придава смисла на Светото Писмо, зборува глупости на тие теми. Треба да ги преземеме сите средства, за да спречиме таква непријатна ситуација, во која луѓето посочуваат огромно незнаење кај христијанинот и го изложуваат на презир.”[1]

Ова е предупредување за современите креационисти и за сите кои ја отфрлаат научната вистина. (Од друга страна, мора да имаме предвид дека и научниците немаат консензус по многу прашања кои остануваат отворени. – бел. на прев)

Св. Василиј Велики пак, им пишува на своите ученици, поттикнувајќи ги да ја проучуваат световната литература, ако тоа е во полза на добродетелта и вистината. Тој го споредува тој расудлив процес со пчела која бара добар нектар насекаде каде што може да биде најден, а го споредува и со реки кои се шират и понираат, додека да се влеат во морето:

“Ние можеме да го научиме сето тоа несомнено и на многу посвршен начин во нашето Свето Писмо. Но, за момент можеме барем некаков облик на добродетелта да скицираме во нас преку светското учење. Оние кои внимаваат да соберат нешто полезно, каде и да го најдат, се како големите реки: тие нараснуваат како резултат на притоките што се влеваат во нив од сите страни, сосема природно.”[2]

На тој начин како за бл. Августин, така и за св. Василиј Велики, Вистината е една; и сите вистини треба да бидат пронајдени во Христос лично, кој собира во Себе сè што е вистинито, убаво и добро.

Како се поврзани вистината и убавината и доброто?

За врската меѓу вистината и убавината поетскиот се изразува Џон Кијтс во поемата Ода на грчката урна:

“Убавината е вистина, вистината – убавина
– тоа е сè што знаете на земјата и сè што треба да знаете.”[3]

Точното значење на овој дистих е отворено за многу толкувања, но една перспектива е дека обете; вистината и убавината се едно исто, заштото и двете содржат ред, структура, врска меѓу деловите кои формираат целина, која е поголема од сумата на деловите” и дека и двете се исти, бидејќи и двете се откровенија од редот на постоењето кое е поголемо од самите нас. “Сепак вистината и убавината не се сосема исти”, зашто “вистината му говори на интелектот, а убавината на емоциите”.[4]

Иронично, додека емоционалните основи на убавината и интелектуалните основи на вистината се признати како различни начини на знаење, можноста за “разбирање” на единството на вистината и убавината станува конфузна, зашто се споредуваат различни основи на знаење.

Се разбира, останува можно да се опишува и да се пресметува убавината во идеални форми (на пр. човечкиот облик) на интелектуален и емпириски задоволителен начин. Така, тоа што статуата Давид на Микеланџело се смета за убава не е само од субјективни причини. Нашиот одговор на убавината може донекаде да биде опишан од науката.[5] Исто така, самата вистина може да има аспект на убавина, најпозната во едноставноста и елегантността кои се барани и наоѓани во равенките што ги опишуваат законите на Космосот,[6] (на пр. S=A/4 за ентропијата на црните дупки и E=mc² за врската меѓу масата и енергијата.) Наспроти тоа, на свои основи вистината и убавината функционираат како различни начини на познание. Освен тоа, како што интелектуалната вистина се смета за морален ентитет (објект на моралот), така треба да се разбира и доброто.

Основното прашање кое се фокусира на смислата на вистината, убавината и доброто е; дали тие вредности се објективни и надвор од индивидуата или се зависни от индивидуалното восприемање или верување. Се спори за тоа, колку релативизмот точно го опишува човечкото однесување или дали барањето на апсолутни вредности е соодветно. Првиот голем философ релативист е Протагора (490–420 г. пр. Христа), кој тврди во својата книга “Вистина”, дека: ”човекот е мерка за сè” и дека “сите вредности – вистината, доброто, убавината, дури и постоењето, зависат од човекот кој ги набљудува”[7]. Спротивно на радикалниот релативизм на Протагора, Платон во своето дело “Република” тврди, дека постои двојна концепција за реалноста, во која, како што тој вели:

“Ние, луѓето сме ограничени во времето и просторот, нашето восприемање и разумот се подложни на грешки, нашата гледна точка е ограничена со тоа што можеме да го сфатиме и разбереме. И сепак, иако е надвор од нашето разбирање, ние можеме да формираме концепции за бескрајност, за целина, за вечност, за вистинската вселена.”[8]

Тоа двојно ниво на реалноста може да се прикаже со парови составени од атрибутите на објективната реалност и атрибутите на релативната реалност:

Еден – Mногумина, Идентитет – Разлика, Постојаност – Промена, Божество – Човек, Душа – Тело, Разум – Сетила, Вистина – Појава, Знаење – Мислење

Иако според Платон “човечката состојба е означена како пониско ниво” сепак, тој вели дека ние “имаме способността да се стремиме и да ги бараме првите, атрибутите на обективната реалност[9]. Тоа секако е унапредување на гледиштата на Протагора во врска со објективната реалност и единството на вистината, убавина и добрината, но изненадувачки страда од платоновото дуалистичко презирање на можноста да биде најдена таа полнота и таа хармонија во овој свет. Христовото проповедање беше дека Божјото Царство влегува во овој свет и го преобразува од горе, од каде што доаѓа. Тоа е проповед за повторното создавање, а учењето на Платон е бегство од овој илузорен свет на сенки.

Предизвик: Усогласување на спротивните тврдења за вистината

Дури ако се согласиме дека човечката способност да ја бараме и придобиеме вистината како апсолутна вредност која што навистина е во Христос, кој лично е Вистината што ни се откри, останува проблемот со тврдењата на спротивната вистина. На пр., невробиологијата прави разлика меѓу “мозкок” и “ум”, и студијата на редукционистички ориентираниот невробиолог Жан-Пјер Шанжо, насловено “Доброто, вистината и убавото: невронски пристап” е во контраст со похолистичната гледна точка на Томас Најџел.[10] Освен тоа, во текот на многу децении, на Запад некои ја дефинираат вистината во многу тесна смисла на логичкиот позитивизам – философија, која ја редуцира секоја вистина на заклучоци кои се логички изведени од набљудувани докази. Тој пристап повеќе или помалку се распаѓа под сопствената тежина, зашто стана очигледно дека поврзаниот со него редукционизм (т.е. верувањето дека сложените појави можат да бидат објаснети поупростено) не е валиден за различните видови на вистина, кои не се подложни на научниот метод. За жал, интелектуалната клима во философијата на Запад по Втората светска војна остана непријателска кон метафизичките и теолошките концепти за вистината и книжевниот акцент на основните протагонисти го истакнува наративот (расказот) или контекстуалните разкази, кои пак се склони да исчезнат во постмодерниот релативизм. Разновидноста на човечките искуства, култура и религиозна чувствителност придонесе постмодернизмот сè потешко да си претстави можно решение на конкурентните тврдења за вистината, особено меѓу областите на доминантните светски религии. Бидејќи во Православието сите тврдења на вистината се засновани на Преданието на Црквата, можеби православниот акцент на заедницата и поврзаноста може да ни помогне да излеземе от ќорсокакот на суштински индивидуалистичкиот и многу субјективизиран пристап на Постмодернизмот.

Митрополитот Пергамски Јован (Зизулас) правилно инсистира, дека “нема вистинско постоење без заедничарење” и дека “човекот е незамислив во него самиот, туку само во неговите взаемни односи.”[11] Религиозното искуство е многу лично и сепак има свое место во заедницата на Верата – не во лабораторија, не во библиотека и не само во умот на верникот. Како значи, би можеле да бидат решени конкурентните тврдења за вистината, ако самите заедници поддржуваат неусогласливи пристапи? Може да знаеме што ни се допаѓа во уметничка галерија, но тоа нема да ни помогне во одбраната на идејата за правилното верување (т.е. на православието) против ереста. Дали мора нормите на верата да се разгледуваат само во однос со заедниците кои ги застапуваат? Постмодернизмот навистина уверува, дека не може да има никаков метанаратив на универзална вистина која би нè поврзувала сите. Ако пак, сме согласни со таква негативна перспектива на вистината, како можеме да ја застапуваме идејата за Православието – како поврзано со универзалната вистина?

Разврска: Наоѓање на соодветен критериум за разпознавање

Пред да кренеме бело знаме пред Постмодернизмот, да се потсетиме што е кажано порано за Христос – дека Тој е севистина, Омега, крајната точка. Тоа нè спасува од онаа исклучителност која не дозволува Божјо дејствување надвор од Црквата, но сè што е добро реалистично го вклучува во Воплотувањето, рекапитулирајќи ја полнотата на нашата човечка природа и историја (како што учел св. Иринеј Лионски). Но, ние сеуште не сме во таа Омега точка, па можеме ли да го претставуваме Христос како актуелна вистина, како вистината на сегашноста среде сета таа конкурентна субјективност? Зарем не ни е потребен некаков критериум за разпознавање, за одделување на пченицата од плевата, вистинското пророштво од предвидување со кристална топка?

Всушност, постојат најмалку два основна критериума. Прво, меѓу историските религии се појавува значајна поделба околу прашањето; што навистина се случило. Значи, ако Секогаш-дева Марија имала само привидение на благовестието од архангелот Гавриил, тогаш Исус имал природно зачнување; а Евангелието е лага. Ако гробот всушност не бил празен, тогаш воскресението не се случило – и Евангелието повторно паѓа и Христијанството со него. Јасно е, дека тоа што навистина се случило има значење. Историјата не е просто метафора, туку запис, создаден од различни автори со различни гледни точки на тоа како Бог и човештвото се зачувале низ вековите. Херберт Батерфилд правилно истакнува дека настаните во историјата може да се гледаат “со три различни видови знаење”:

  1. анализирање на човечкото дејствување,
  2. со историските и природните закони
  3. и со (Божјата) промисла”

и дека “првото ниво може да го проучуваме речиси и биографски; второто го откриваме преку научна анализа на закономерностите и тенденциите; и третото е пристапот со вера.”[12]

Другиот критериум се однесува на светоста. Вистинското добро, макар што до некаде е субјективна проценка, со неговата слугинка – убавината, не е илузија од делата на човештвото. Можеби православните пред сите други треба да настојуваат, дека постои проверлива религиозна вистина и доверливоста на тој став е заснован на распознатливите преобразувања, како на луѓето, така и на заедниците. “Според нивните плодови ќе ги познаете” – вели Господ Исус Христос (Мт. 7:16). Тој тест што можеме да наречеме “Ортопраксија”, мора да има забележителен контекст во православното верување и богослужба, така што Православието во верувањето и служењето води до ортопраксија на живото искуство. Тоа важи и за човечкото искуство поопшто, кога полнотата на вистината “некогаш откриена на светите” (Кол. 1:26) е пронаоѓана во Логосот кој дејствува во Космосот. На овој начин може полесно да се одговори на поставеното прашање: “Што е вистината?” – веројатно со некои изненадувачки резултати. Како тогаш ќе го решиме ова прашање?

Ако навистина клучот на Вселената е себеоддавачката Љубов (зашто тоа е личната движечка сила кон развој на свесните суштества и нивното соединување со Бога), тогаш исто како современото барање на Голема Обединителна Теорија//Теорија на сè[13] која ќе ги обедини основните сили на Космосот, ние од своја страна ја бараме таа Божествена Љубов која е и ќе биде “сè и во сите”[14]. Разликата меѓу тие две нешта е дека научната вистина вклучува барање, за да се разгони непознатото, додека православното Христијанство сведочи за Непознатото кое се објавило, станало познато.[15] Ете зошто, Доброто и Љубовта треба да бидат подлогата за средба меѓу вистината и убавината кои ја сочинуваат Мудростта , а сите тие прозилегуваат од едниот и ист несоздаден извор – Бог.

Белешки

1. St. Augustine, Commentary on Genesis, Vol. 1, pp. 42–43. With commentary by Dr. Ken Smith at:
http://noanswersingenesis.org.au/saintaugustine.htm . Accessed 12 October 2013.
2. St. Basil the Great, For the Young on How They Might Derive Profit from Hellenic Literature, par. 10 at the OrthodoxyToday.org
website at: http://www.orthodoxytoday.org/articles6/StBasilLiterature.php . Accessed 12 October 2013.
3. John Keats (1795–1821), Ode on a Grecian Urn. In Arthur Quiller Couch (ed.), The Oxford Book of English Verse: 1250–1900
(Oxford: Oxford University Press, 1919). Available at: http://www.bartleby.com/10/1625.html . Accessed 12 October 2013.
4. Laurence Auster, “View from the Right” at: http://www.amnation.com/vfr/archives/018343.html . Accessed 12 October 2013.
5. Hatice Gunes, “A Survey of Perception and Computation of Human Beauty” at http://www.eecs.qmul.ac.uk/~hatice/Gunes–ACM–MM–JHGBU–2011.pdf . Accessed 16 October 2013.
6. Stephen Hawking, “The Elegance in Equations” at http://www.bbc.co.uk/news/science–environment–11967590 . Accessed 16
October 2013.
7. See the Oregon State University website “ Great Philosophers, Plato II: Objective Values” at:
http://oregonstate.edu/instruct/phl201/modules/Philosophers/Plato/plato02_objective_values.html . Accessed 13 October
2013.
8. Ibid.
9. Ibid.
10. See Daniel J. Siegel, Pocket Guide to Interpersonal Neurobiology: An Integrative Handbook of the Mind (New York: Norton,
2012); Jean–Pierre Changeux and Laurence Garey, The Good, the True and the Beautiful: A Neuronal Approach (New Haven, CO: Yale University Press, 2012); and Thomas Nagel, Mind and Cosmos: Why the Materialist Neo–Darwinian Conception of Nature Is Almost Certainly Wrong (New York: Oxford University Press, 2012).
11. John D. Zizioulas [now Metropolitan John of Pergamon], Being as Communion: Studies in Personhood and the Church
(Crestwood, NY: St. Vladimir’s Seminary Press, 1997), pp. 18, 105.
12. Herbert Butterfield, “God in History,” in C. T. McIntire (ed.), Herbert Butterfield: Writings on Christianity and History (New
York: Oxford University Press, 1979), pp. 3–16. Cf. C. T. McIntire, Herbert Butterfield (New Haven, CO: Yale University Press,
2004).
13. See web pages maintained by Princeton University at
http://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/Grand_unification_theory.html . Accessed 16 October 2013.
14. 1 Corinthians 15:28.
15. John 1:18

Превод од:http://www.ancientfaith.com/specials/e_quip/what_is_truth

Напишете коментар

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Промени )

Twitter слика

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Промени )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Промени )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Промени )

Connecting to %s