Обележја на православната духовност (2 дел)

Православната духовност е:

Библиска и Преданиска: Библијата која произлегува од Црквата, им припаѓа на делата на божествената Икономија, кои својот епицентар го имаат во настанот на телесното присуство на Синот Божји. Таа е дел од тајната на Воплотувањето и начинот на стварното постоење и Откровение, на доаѓањето и присуството на Логосот12. Библијата нѐ води кон живата личност и кон поклонување на воплотениот Логос: „Истражувајте ги писмата, како што рекол во Евангелието Христос нашиот Бог: во нив го наоѓаме Христос роден и повиен, во јасли ставен и со млеко задоен, кој примил обрезание и кого Симеон на раце го држел, не замислен, ниту измислен, туку навистина јавен во светот, кому му воскликнуваме: Превечен Боже, слава Ти”13. Големата тајна на Светите Отци е во тоа дека во Светото Писмо барале заедница и дијалог со Христос, затоа што „единствена тема во целото Свето Писмо е Христос и Неговата Црква”14.

Библијата, според тоа, има темелно значење за православната побожност, за богослужението и духовниот живот. Православната духовност во суштина е „библиска и евангелска”, таа става акцент на духот и добродетелите на Евангелието, на чувањето на заповедите, за да го следиме Христос и да ја подражаваме Неговата милост15. Животот на православните верници е Воплотување на библиско-евангелското совршенство, кое се открива во смирение и во љубов, и со смирение и љубов. Тој е Библија во пракса или Библија на дело, бидејќи таа не е книга на знаење што ја учиме наизуст, туку правило и мерка на нашиот живот. Светото Писмо се нарекува „небесен и ангелски леб” со кој се храниме и ги радуваме нашите срца, заедничариме и се причестуваме со Логосот, со вистината и со животот на Бога. „Блажен е оној што незаситно се храни со молитви и псалми ноќ и ден, и кој се упатува во славата на познавањето на Писмото. Зашто, тоа причестување ќе ѝ даде на душата целосна благоразумност во идниот век”16. Според Свети Нил Подвижник, „во зборовите на боговдахновеното Писмо се крие Царството небесно”17. Духовното напредување и совршенство се поврзува со секојдневното изучување или слушање на Светото Писмо, со чување на зборовите Божји или со поклонување на Логосот, дело што бара смиреноумие и чистота, исполнување на заповедите, а пред сѐ, молитва. Со слушање и читање на Светото Писма, со благодатта на Утешителот или на Црквата, разговараме со Бога, a во нашите срца се врежува силна и неискажлива желба за Него, за изминување на патот на обожението преку подвигот во благодатта.

Преданието е сведочење на Библијата. Единството на Светото Писмо и Преданието е толку органско, што „Преданието не е нешто друго, освен првобитниот и траен облик на разбирање на Писмото, или е самото Писмо, како што Црквата од почетокот го толкува ”18. Важно е да се истакне дека „Светото Писмо без Преданието, кое што му е душа, останува затворено и безживотно”19. Единството на Светото Писмо и Преданието го образува животот на телото на Црквата. Тоа сведочи дека Преданието не претставува некоја делумна и автономна област во просторот на Црквата, туку дејствено примање, пренесување и чување на Откровението. Тоа е дејствувачка тајна на Логосот, која продолжува во Светиот Дух, со Светите Тајни, со божествените вистини и заповеди, со богатството на дејствата и делата на Откровението, кое Црквата во историјата го чува и предава како сила на животот, за Откровението да стане Предание на Црквата.

Преданието не е некаква музејска ризница или археолошко богатство, туку „живот на Црквата, кој ја чува жива и непроменлива. Тоа е постојаност на Откровението, кое што е самиот живот на Црквата, стабилност на внатрешната врска со Христа”20. Преданието претставува единствен извор и истовремено, мерка и критериум на верата, самата вистина и живот на полнотата на Црквата, сведочење на Христос и црковно толкување на Неговото спасително дело. Православието не е Црква на индивидуална вера, на обичаи или навики, туку Црква на соборната вистина и на живото Предание, на искуството и внатрешната сила на Преданието21. Духовноста на Црквата е токму живото и динамично Предание: само Црквата има богато и точно учење за аскетските и мистични предмети, го има значи, Преданието како израз на динамичниот од преку историјата на спасението кон Есхатонот, како израз на процесот на постојан подвиг и растење, преобразување и обновување. Само Црквата го има Преданието како непрекинато присуство на тајната на спасението. Негово динамично примање ја втемелува Црквата и го создава и возвишува нејзиното внатрешно искуство, т.е. нејзината духовност.

Историска и есхатолошка: Троичниот Бог е над и зад историјата, но не и надвор од историјата и нејзината динамика. Создавањето и спасението на созданието (тварта) е дело на создавање и спасение на историјата. Христовата Икономија во тело е есхатолошки настан кој ја осветлува историјата и ја исполнува со радост, давајќи ѝ реални можности и перспективи. Вочовечувањето на Синот Божји е чудо на неслиено мешање на историското и есхатолошкото, на минливото и конечното, каде историското го црпи својот динамизам од есхатолошката насоченост, а есхатолошкото се воипостазира во својот однос кон историската стварност. Воплотувањето „зазело место во светот, а не надвор од него. Тоа ја исполнило човечката историја без да ја уништи. Така историјата всушност добила потврдно и вечно значење, и се вратила на своето средиште. Заради тоа и Црквата, освен што има своја божествена и вечна природа, има и сопствена историја во границите на човечката историја и е во единство со неа. Христијанството е поголемо од историјата, но не е надвор од историје”22.

За православните, историјата има одлучувачко значење, затоа што во неа добива и правилно се вреднува личносниот однос на човекот со Бога. Кога е објект на грижата на верните и кога е критериум на нивната одговорност за светот, историјата претставува навистина крстоносен повик, затоа што се поставува пред суд самата смисла на нивниот повик и живот. Во секој случај, историјата „е една тајна, во која се одвива спасението на човекот и светот, тајна која се извршува преку смртта и Воскресението на Христос. Таа е исто така, сцена на несреќи и страдања, победи и триумф на православните народи, кои цврсто се потпираат на есхатолошки постојаната иднина, втемелена на верата во Воскресението Христово, како претпоставка и основа на конечното откупување и Воскрсение”23.

Православната духовност не е вонисториска и вонвремена, не е некакво метафизичко прибежиште и простор за екстаза, туку е борба и подвиг за човечкото достоинство во историската и космичка стварност. Таа е борба и подвиг во динамиката на есхатолошката перспектива, затоа што го чува својот посебен карактер превосходно како есхатолошки настан, т.е. како пророчка трезвеност и будност, како богочовечка мерка и критериум со кои верникот одговара на повиците од историските настани. Така се укинува разликата меѓу времето и вечноста, „сега и секогаш”, со оглед на тоа дека човекот и светот нашле можност да се преобразат и да се сообразат на Бога и на Божјиот свет, можност што има чисто есхатолошки карактер. Како што се нагласува, православната духовност со „навистина есхатолошки размери, се насочува – според зборовите на Свети Григориј Назијанзин – кон промената и есхатолошкиот потрес кои ќе дојдат на крајот…”24.

Оваа историско-есхатолошка димензија на духовниот живот ја доживуваме во историско-есхатолошкото Тело Христово, во Црквата која е во светот, но не е од светот. Неа посебно ја доживуваме во Светите Тајни, кои се есхатолошки дејства во историското „сега“, знак за времето на Царството, енергиите на животот на идниот век овде и сега, животот што започнал со Христос, а продолжува со Светиот Дух. Со нашето учествување во светотаинската и литургиска пракса и живот на Црквата – историјата се остварува како патека и од кон конечното спасение, кон есхатолошките настани на Царството кои имаат основа во Воплотувањето и кои исполнуваат сѐ. Православието е Црква на Литургијата и неговата духовност, според тоа, е литургиска. Литургиското искуство на Православието што го дава Откровението и кое догматите ги прави живи, е секојдневната храна со која живее и расте духовноста, личното чувствување на бесмртниот живот во сегашниот век. Без ова искуство, духовноста го губи својот динамичен карактер, зашто останува без животворниот центар и есхатолошкиот белег. Така ја разбираме љубовта на верниците кон литургиските служби и обреди, почитувањето на Светите икони и на моштите на Светителите, славењето на Богородица и на Светите. Тоа се само некои од пројавите на православната побожност.

Теориска и практична: Постои вообичаено мислење дека во Православито е пренагласен теорискиот живот или теоријата, под влијание на платонизмот, наспроти Западот, каде акцентот е ставен на практичниот живот или на праксата, под влијание на аристотелизмот. Сигурно е дека духовноста на Истокот се одликува со силно теоретско воочување. Нејзиното Предание ги покажало оние што имаат посебна склоност кон уметност теориски живот. Но, истото Предание ја чува и увереноста дека теоријата е неодвоива од праксата, дека православниот верник се подига во таинствена средба со Бога, подвизувајќи се во добродетелите.

Исихазмот, кој е типично теориско движење, целосно му е туѓ на западното учење, според кое духовното совршенство е состојба на теориско блаженство и мирувањe (quietismus. Исихазмот не ја одрекува праксата, затоа што претставува одговор на „суштинскиот животни повик – на љубовта… Исихастите вистински се нурнати во благодатно дејствување. Тие се дејственици во Светиот Дух кои остануваат изненадени, без глас и движење, пред чудата Божји, кои се плод на постојано делување. Исихаст е оној што не живее за себе, туку оној што делува и љуби. Непоматеноста е во трезвеноста, а дејствувањето во љубовта”25.

За православните „средбата на човековата личност со личносниот Бог не е едноставна философска теорија, просто разумско видување, интуитивно насетување на Божјата суштина, туку – онтолошка заедница во божествената енергија, вистинско учество во животот на Телото на воскреснатиот Христос, кое е обожено и нас нѐ обожува”26. Тоа е учество на битието и цело битие, заедница на животот и цел живот, учество и заедница преку теорија и пракса, настан што го чува личносно-соборниот карактер на средбата на човекот со Бога. И кај Свети Јован Лествичник, [кај кого патот кон совршенството или обожението е искачување по лествицата на добродетелите], теоријата и праксата се органски поврзани: „Кој ќе ми даде крила гулабови да полетам со делото и да се одморам во созерцавање и смиреност”27.

Во православната духовност „праксата и теорија се сретнале; праксата се просветлува со добродетелски методи, а теоријата се осветлува со божествени мисли”28. Поделбата и спротивставувањето на теоријата и праксата ја прикриваат делбата и спротивставувањето меѓу душата и телото, верата и љубовта, слободната волја и благодатта, Бог и светот. Целосноста на човекот и полнотата на духовниот живот се остварува само таму каде што теоријата и праксата сопостојат и содејствуваат. Треба да го нагласиме православниот став дека „теорискиот живот е подвиг, не само за изабрани души или за монаси, туку за сите верници. Зашто, таквиот живот е најдобро средство за човек да биде верен чувар на заповедите од Спасителот. Теоријата ја умножува љубовта, а љубовта ја зголемува способноста за чување на Божјите заповеди”29.

Светоотечка и монашка: Присуството на Светите Отци ги сведочи и гарантира постојаноста на библиското и на апостолско Предание, соборноста и полнотата на духовноста. Светите Отци се носители на зборот, сведоци при устата на Логосот, јазици и харфи, свирала на Светиот Дух. Тие се учители и теолози на Црквата од кои примаме сведоштва и ја запознаваме верата на Црквата.

Преданието на Црквата е богатство од искуството и животот на Отците во Христос и во Светиот Дух, плод од спрегата на благодат и подвиг, теологија и живот, теорија и пракса, што сведочи за напорот и борбата на Отците да го направат Христос своја внатрешна содржина, да го воплотат Евангелието, да бидат трезвени членови на Црквата. Патот на Црквата, кој што е проследен со богати духовни искуства и пројави, е скриен во Отците, а станува разбирлив и се објавува преку нивните духовни подвизи. Со нивна помош Преданието се збогатува и расте, останува неизменливо и непропадливо. Мислењето на отците е потполно од Црквата и за Црквата, во која се наоѓа во вид на Предание. Тоа е тајна на теологијата и животот во Христа. Така православната духовност може да се одреди како отечки израз на црковниот живот, и посебно, како евангелска порака и одговор на повикот од Светото Писмо преку Светите Отци. Преданието и духовноста на Истокот се отечки, т.е. библиски и христоцентрични, ортодоксни и соборни.

Светите Отци биле монаси или живееле монашки. Карактеристично е дека во севкупната историја на Православната Црква манастирското и монашко Предание дава трогателно сведочење и постојано потсетување на вистинската назначеност на човекот, која се састоји во враќањето и свртувањето кон Бога, кон уподобувањето и совршенството според Бога. Монасите се почитуваат како тело од Телото на Црквата и како автентични сведоци на нејзиниот живот и нејзината духовност. Православната духовност е теологија и човекопознание на пустината, манастирско и монашко дејствување и искуство од подвигот кои имаат средиште во решителниот и потресен настан на учество во тајната на соборното спасение. Источната духовност пред сѐ, се поврзува со подвижничкото самопознание, разбирање и чувствување на човечката немоќ и грешност, која го покренува човекот да го бара Бога и го преобразува во престојувалиште на совршенството на силата Христова30. Монашкото искуство од подвигот го гледа самопознанието како темелна претпоставка на духовноста и го поставува на самиот почеток од борбата за совршенство според Бога, кое што е единствениот цел на човекот според Бога.

Аскетска и мистична: Она што му дава вредност на православното монаштво е духот на подвиг со кој се напојува православната духовност. Монаштвото не е безбрачност во светот, целибатна и секуларизирана посветеност, која претставува феномен што е туѓ и нелегален живот на Црквата. Тоа е „желба за подвижнички живот”31.

Монашкиoт живот е борба и подвиг, коj како прв чекор го има оддалечувањето и ослободувањето од светот, зашто само така е можно светот вистински да се разбере и да се вреднува. Тоа е борба и подвиг за враќање на човекот во состојбата пред падот, во личносната полнота и целосност заради обновување и преобразување на човековото битие и на битието на севкупниот свет, со благодатта на Крстот и Воскресението Христово, за човекот и светот да го добијат движењето од „битие кон добробитие и кон вечното битие”32. Во монашкиот повик и подвиг постои навистина посебна перспектива: Христијанството и Црквата да останат надвор од секој нездрав секуларизам, а светот надвор од секоја смртоносна самодоволност или теолошко опустошување.

Севкупното Христијанство е во подвижништвото. Целиот живот на верните е подвижнички пат, подражавање на Христос, на Апостолите и на Светите. Тоа е дело на трудољубив подвиг и бескрајно покајание во милоста и човекољубието Божји. Ова всушност му дава мистичен карактер на подвигот. Тој е длабоко таинство, искуство од мистично делување и живот. Подвигот секогаш е во благодатта и со благодатта на Светите Тајни кои го поткреваат, преобразуваат и усовршуваат човечкиот напор. Затоа православната мистика е таинствена, мистика во која се влегува со Крштението и која се исполнува со Евхаристијата33. Духовноста е синтеза од подвигот и таинственото искуство, содејство на благодатта и слободата што се остварува во Светите Тајни. Заради тоа, кога говориме за мистика, не мислиме на несфатливо расположение и пасивна состојба на душата, на екстаза на човекот и негово поистоветување со Бога, не подразбираме одбивање на постоечкиот живот и природниот поредок на светот, туку мислиме на животот во подвижничкиот напор и мистичната благодат на натприродните енергии и дарови, на искуството од нашето раѓање и обликувања во Христа, на „вселувањето и постојаното престојување на Лorocот”34 во срцето.

Источното Предание не ја одвојува духовноста од мистичноста, и подвигот од благодатта35. И едното и другото се доживуваат и толкуваат како длабоко мистично искуство, како опитно единство на човекот со Бога, чиј критериум е верата или догматот, значи, соборната вистина што ја чува и проповеда Црквата. Суштинскиот елемент на правото таинство е живата, лична заедница и единството на верникот со Бога, врз основа на догматските вистини на Црквата, на благодатта на Воплотувањето на Логосот во која православна духовност е вкоренета. Православната мистичност не се поврзува со душевноста, не е психолошки или етички феномен, зашто не станува збор за индивидуален мистицизам. Таа е духовност на Црквата која Православието единствено ја познава и признава. Православното таинство го претставува суштинскиот карактер на духовноста и ја образува нејзината цел. Таа е чиста духовност.

Богољубива и човекољубива: Богољубието и човекољубието ги возглавуваат и опфаќаат сите обележја на православната духовност или на православната етика. Живиот Бог и заедницата на љубовта со Него за човекот е извор на безбројни откровенија и дарови, богатство од мудрост и живот, критериум за вистина и однесување. Човек е духовно сиромашен и беден и нема духовен живот кога се отуѓува од Бога и останува сам. Тогаш е роб на самодоволноста и егоизмот, самољубието и дрскоста. Наспроти тоа, кога некој е во Бога и со Бога, има сѐ и може сѐ. Тогаш навистина е слободен и целосен, навистина е заедничар и навистина е присутен во Божјата благодат и создавање.

Богатството и убавината на православната духовност се даруваат само на богољубив човек, на оној што за единственото сведоштво на богољубието и неговиот вистински израз има човекољубие. Заради тоа, таквиот човек е целосен. Човекот, уште повеќе верникот, е лицемерен во својот егоизам, непотполн во својата самодоволност, сиромашен во индивидуализмот, мртов во својата изолација. Љубовта кон Бога (кој не е противник, туку Пријател) и љубов кон ближниот (кој е брат) сочинуваат една единствена заповед, новата заповед за љубовта од Спасителот36. Православното Предание и верата во евангелската заповед сведочат дека љубовта кон Бога и љубовта кон човекот се пројава на ист настан, на двете страни на едната соборна љубов37, во која се потполнува и усовршува животот. Нашиот живот и спасението, вреднувањето и завршувањето на животот, не можат да се разберат без нашиот ближен ниту без светот, без болката и одговорноста, без љубовта и милоста кон сите. Животот на нашиот ближен и воопшто насоченоста на светот, зависат од христијанската љубов, која трпи и се надева на сѐ, која се објавува како смирена, но семоќна во сите човечки ситуации и околности на светот. Зашто, ништо од човечката и космичка стварност не смее да остане надвор од Христа и од законот на Неговата љубов. Зашто, сѐ што е одвоено од Бога станува незгаслива жед, трагична несреќа, бескрајно зло, застрашувачки опасно и античовечно, храна за гнилежот и смртта.

Православието не е бегање во вонвремена и безлична духовност, одвоена од праксата и животот. Неговата духовност ги признава личноста, слободата и љубовта, бидејќи Христијанството е откровение на личноста, слободата и љубовта. Ако се одречеме од овие дарови и од овие божествени можности, ќе стигнеме до духовност што го изгубила својот богочовечки, соборен и динамичен карактер. Таква духовност го одрекува воплотениот Христос и се приближува до безличната, рамнодушна и пасивна духовност на далеку-источните религии. Православната духовност не е сродна со далеку-источните вештини во кои човекот се задлабочува во себе самиот. Наспроти тоа, таа претставува напор да излеземе од себе, да ја напуштиме човеч ката мерка за нештата, за да бидеме слободни за љубов кон Бога и човекот. Правилно се истакнува дека православната духовност не е само искачување, туку и слегување. Само ваква, истовремено и нагорна и надолна, духовност е навистина богочовечка, соборна, историска и православна38.

Михаил Кардамакис, Православна духовност, ман. Хиландар, 1996.

Advertisements

Напишете коментар

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Промени )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Промени )

Twitter слика

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Промени )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Промени )

Connecting to %s