Троичната основа на битието

ПРВ ДЕЛ
Општи поглавја
ОД БЛАГОДАТТА ДО СЛОБОДАТА
ПРВО ПОГЛАВЈЕ
ТАЈНАТА НА ЛИЧНИОТ БОГ

ТРОИЧНАТА ОСНОВА НА БИТИЕТО
a.Меѓу Света Троица и пеколот

trinity.png

Учењето за Света Троица во Православието не е само догматски канон или една област од схоластичка теологија, туку прашање на животот и смртта, со оглед на тоа дека тајната на Света Троица е објава на длабочината на личната вистина која се познава како неизмерна љубов. Таа (тајната на Света Троица) не е свет на идеи од човечка философија, туку е троична тајна на Божјата Икономија која го втемелува битието и го (п)одржува неговиот онтолошки карактер.

Она што го „држи светот однатре” не е стабилност (на некој) закон, туку љубовта на Трите Личности: Отецот, Синот и Светиот Дух, неискажливата и несфатива тајна на едниот и Троичен Бог, благословената и царствена Троица, која е лична причина и извор, темел и средиште на севкупното постоење и на целиот свет. Од оваа личностна тајна, која со бескрајната и неопишлива Божја Икономија го прави чудото на создавањето и спасението, доаѓа целата вистина и се одвива целиот живот на Христовата Црква. Тоа е почетокот и крајот на христијанската вера и етос, коренот и богатството на христијанската побожност и духовност. Ипостаста на битието, создавањето, промислата и судот се дело на Света Троица. Света Троица е почетокот на Откровението и извор на секое откривение, Откровение на смислата и на перспективата на секоја стварност и на севкупната стварност – самооткровение на нестворениот Бог и Откровение на створениот свет.

Пресвета Троица е творечката причина и можност на секое човечко битие и постоење. Спoред Св. Иринеј; Христос и Светиот Дух се Божји раце со кој е створен човекот „според образот и подобието Божји. Човекот станува и е икона, иако и нејасна, икона на архетипот Троица, (икона) која има вродена склоност кон светлината, со која се осветлува смислата на неговото присуство, на полнотата и творењето. Постоењето и икономиското присуство на Света Троица го одредува и уредува човечкото постоење онтолошки и сознајно, зашто троичниот живот и заедница претставуваат единствен начин на постоење. Ако потполно се „отфрли Света Троица како единствен темел на секоја стварност, секое битие, секое мислење и живот, човекот е осуден на безизлез, паѓа во сомеж и прелест, во расеаност на битието, во духовна смрт. Меѓу Света Троица и пеколот не постои друг избор”.

Човекот, значи, нема пред себе избор меѓу Света Троица и себе самиот. Отфрлањето или порекнувањето на Троичниот Бог, како согласност со искушението со самообожување, се поистоветува со пеколот или хаосот, со бесмислата и апсурдот, смртта или ништотноста, во егзистенцијални и онтолошки размери. Во тој случај човек ја губи превосходната стварност и тоа губење ја детерминира севкупната трагедија на реалноста: сѐ станува безумие, изопаченост, несреќа, очај5. „Како оној што го изгубил правиот пат, скита по туѓа земја, не знаејќи кадe оди, така и човекот скита не верувајќи во едносуштната Троица. He испитувај ја љубопитно Троица, туку само верувај и поклонувај се (на Света Троица). Оној што љубопитно испитува, не верувa. Зашто, каде што дејствува Бог, не треба да се испитува начинот на спасение”6.

Христијанството не е безличен монотеизам, туку тоа е Црква на Света Троица. Тоа, значи, е надминување и отфрлање на секоја философска или апстрактна идеја за Бог, секое разбирање на Бога како чиста енергија или апстрактна суштина, секоја земска претстава за Бога како владетел и господар. Откровението за Троичноста на Бога го објавува Неговото конкретно и лично постоење, личност и заедница, полнота на внатрешниот живот, која се шири врз целиот свет, станува начин на живот и поврзува сѐ со севкупното човеково постоење и со севкупното постоење. Бог е надбожествена Троица, а не безлична монада, Тој е тајна на слободата и љубовта, заедница на Бor и човештвото, единство на божествената и човечката вистина7.

Христијанството, исто така, не е некакав христомонизам, туку Откровение и дејство на Света Троица8. Барајќи го Бога, срцето на христијанинот ја бара Света Троица, која е полнота на битието, смисла и цел на постоењето. „Со Бога е оној што ја познава Света Троица, создавањето и промислата, оној чиј страстен дел од душата станал бестрастен”9. Христијанското постоење е вкоренето и втемелено во тајната на Света Троица, и нашиот христијански живот почнува, трае и завршува како дело и дејство на Пресвета Троица, „во која сме крстени, со која живееме и сознаваме, и мислиме, под Која сме и под Која ќе бидеме во вековите, затоа што од Неа го имаме битието и добробитието”10. Христијанството е, „подражавање на Христос според можностите на човекот, и тоа со зборови, дела и мисли, со правилна и непорочна вера во Света Троица”11. Животот на верникот во Црквата е според иконата на троичниот живот. Тоа е живот кој е вера и благодат, познавање и заедница на Света Троица: „Осветување и обожение на Ангелите и луѓето, познавање на Света Троица”12. Црквата е создадена икона на Света Троица, преполна со Света Троица13. Според Св. Максим Исповедник; Светите се назначени да го изразуваат самото единство на Света Троица14, единство научено од Света Троица15.

б. Корените на духовноста

Познавањето на Света Троица, восходењето кон Неа, и заедницата со Неа, осветувањето и обожението на човекот и целото создние, се засновува на разликувањето на суштината и енергиите во Бога. Ова разликување е стварно и онтолошко, а не интелектуално и логичко16. Врз основа на него се толкува севкупната содржина на библиското Откровение и тоа ја претставува срцевината на православната побожност.

Разликувањето на божествената суштина и енергиите не е една теолошка ситница или прашање од површно значење, ниту може да се просудува или разгледува како нешто рамнодушно и независно во рамките на верата. Тоа е догма која создава поаѓалиште и основа за толкувањето на тајната на спасението и заради тоа е – темел и корен на духовноста. Средиштето на православната сотириологија и срцето на православната духовност е учество во Бога преку божествените енергии, заедница со божествената природа17, значи, удел во тајната на обожението: „Сѐ што е божествено и сѐ што ни се јавува, ни станува познато преку нашето учество”18. Тоа е и „прашање на живот или смрт, затоа што се работи за обожението на човековото битие и следствено, за можноста на остварување на заедница на човекот со Бога. Цел на христијанскиот живот е; во нашата личност да се оствари единството на благодатта или нестворената енергија (не на божествената суштина) со нашата создадена природа. Со оваа енергија Троичниот Бог доаѓа кон нас и се дарува како живот и љубов. Енергијата е начин на присуство на Света Троица во светот. Таа просветлува од Отецот преку Синот во Светиот Дух”19.

Во православното Предание „не постои простор за теологија за божествената суштина, а уште помалку за мистицизам (гледање) на божествената суштина. Последната цел на православната духовност – блаженството на небесното Царство – не е созерцување на суштината, туку пред сѐ, учество во божествениот живот на Света Троица, обожение на »сонаследниците на божествената природа« или на створените богови од нестворениот Бог, оние што според благодатта го имаат сето она, што Света Троица го има според природата”20. Оваа стварност на обожението, заедницата на Нествореното со створеното, која е неисцрпна и нема крај, станува можна во Воплотувањето и со Воплотувањето. Бог стана човек, за човекот да може да стане бог21. Со доаѓањето на Христос, живиот Бог влегува во непосредна заедница со човештвото. Тој е пристапен на лично искуство затоа што Својот сопствен живот го споделил со човештвото, иако тој останува до крај недостижен и кога има заедница со луѓето22.

Согласно учењето за разликување на суштината и божествените енергии, кое ѝ дава личен карактер на православната теологија и духовност, „христијанскиот Бог не е »непознатиот бог« на философот, туку »живиот Бог« кој се јавува и дејствува во човечката природа и кому ние веќе не сме повикани само да ја признаеме Неговата бескрајност и семоќ, туку да го прифатиме и присвоиме спасението и божествениот живот што ни се дарува и кој нѐ облагодатува и обожува”23. Сесветиот Бог, кој според Својата суштина е непристапен, снисходи и дејствува со нестворени средства со кои го повикува и препознава, го спасува и обожува грешниот и паднат човек. Бог „е и непричестлив, но постои и како причестлив: непричестлив како надсуштествен, а причестлив, пак, како оној што им дава суштина на битијата со силата и енергијата која раководи и усовршува сѐ”24. Светите Отци се согласни дека, Бог според Својата суштина е непричестлив и непознат, но причестлив и познат според промислата25. Така ние, „познавајќи ги енергиите, го именуваме нашиот Бог, иако според суштината не можеме да Му се приближиме. Неговите енергии, пак, слегуваат кон нас, додека Неговата суштина останува непристапна26.

Учествувањето во божествените енергии е реално и потполно, затоа што Бог е целосно присутен во енергиите и Своите дарови, не одвојувајќи се од Својата непристапна суштина. Тоа е разликување на непричестливата суштина и причестливите енергии, кое не го нарушува Божјото единство, бидејќи е единство на жива личност, a не на проста суштина. Суштината и енергијата се разбираат како два начина на божественото постоење, кое се дава без да се дели и се оддалечува без да се губи27. Учествувањето во нестворените божествени енергии е реално и потполно, затоа што „благодатта остварува неискажливо единство и со неа Бог ги пронукнува сите што се достојни”28.

Божествените енергии, кои со еден збор ги нарекуваме благодат, го пројавуваат личното постоење на Бога, движењето на љубовта на Троичното Божество, давајќи им онтолошка содржина на божествениот повик и на благодатта, можност за богопознание и за обожение. Енергиите го пројавуваат Бora кој се нуди да биде познат во лична заедница, во Откровение и дејство на промислата и Икономијата, преку кои бидува познат во историјата на светот29. Икономијата на Синот и Икономијата на Светиот Дух се толкуваат како нестворени енергии на живиот Бог. Тие, значи, се дарови и Негови пројави во светот. Во нив тој се открива и се дава самиот Себе, бидувајќи реално присутен меѓу нас. Тие се повици кои нудат можност за заедница во божествениот живот, онтолошко обожение на човекот и негово преобразување во „ново создание “30.

Непристапниот во надсуштественоста Бог, значи, станува доброволно причестлив според енергиите или според благодатта, така што и недостижноста и присутноста истовремено постојат во светот, во слободниот дар на заедницата во Неговото Тело31. „Бездната станува извор и апсолутен темел, љубовна ризница на постоење и смисла. Оној што е непристапен станува пристапен. Во Него сите можат да се родат и тој станува средиште во кое свети една Личност. Теологијата на божествените енергии му дава на Христијанството космичка широчина и го осветлува во воскресенската светлина целото човечко творештво. Бог не е прогонет на небесата, не е Другиот или Другостраниот: Тој е во срцето на битието, на стварите и настаните, во длабочината на секоја вистина, секоја љубов и секоја убавина, токму со отсјајот на Своите енергии кои треба да се знае да се пројават и покажат слободни, воспоставувајќи го повторно меѓу небото и земјата евхаристиското проникнување на славата: »Твои од Твоите«“32.

Треба да нагласимо дека божествените енергии образуваат посебен повик кон човечката слобода; (таа) да ја открие својата единственост и да достигне целосност. На неисцрпниот Божjи кеносис (смалување, смирување), на јавувањето на благодатта и давањето на божествените енергии, човекот одговара со да или со не, при што неговото одбивање не може да го осуети самото давање. Во случај на одбивање, човекот се отуѓува од заедницата на божествениот живот и станува немоќен да ја оствари својата слобода во благодатта што му се дава. Тоа е изопачување и уништување на слободата, што има трагични последици за самото човеково постоење и неговото присуство во светот.

Должни сме, меѓутоа, да истакнеме дека потврдниот став и учеството на верникот во нестворените Божји енергии не го укинува суштинското разликување меѓу Божјата природа и природата на созданието33. Ние стануваме причесници „не на Божјата природа, туку на Неговите енергии. Ако, значи, некој му се приближил на Бога, се приближил со помош на Божјите енергии, а не затоа што може самиот од себе да учествува во нив. Човекот се приближува или станува далечен на Бога, не според сопствените природни можности, туку со своите дела кои се резултат на слободна одлука. Слободниот избор е одлика само на словесните битија. Од сите созданија само тие со добродетел му се приближуваат на Бога или, пак, заради зло се оддалечуваат од Него. Само тие се способни да примаат блаженство или мака. Сите созданија, инаку, според својата природа му се туѓи (инородни) на Бога. Гледајќи според природата, навистина сме многу оддалечени од Бога. Тешко нас, ако не можеме на Бога да му се приближиме ни со добра намера, ни со добри дела и начини”34. Обожението на човекот е, значи, благодатната заедница со Бога која го исклучува секое суштинско поистоветување на Нестворениот со створеното: „Како што на Отецот и Синот и на Светиот Дух, во едниот Бог неслиено и неразделно се поклонуваме, така човекот и во душата и во телото неразделливо и неслиено станува бог според благодатта, при што, ниту телото во душа се претвора, ниту душата во тело, туку Бог останува што е, и душата она што е според природа, и телото – земја, како што е створено”35.

Михаил Кардамакис, Православна духовност, ман. Хиландар, 1996.

Advertisements

Напишете коментар

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Промени )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Промени )

Twitter слика

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Промени )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Промени )

Connecting to %s