Од постмодерна персона до личност

Архимандрит Ефрем, игумен на манастирот Ватопед

Теологијата на личноста, како што ни е откриeно во исихастичкото аскетско предание, е најзначајниот контра-аргумент на пост-модерниот индивидуализам и релативизам. Подвигот на себепознанието (the ascetics of introversion) и на молитвеното тихување т.е. исихија, не е психолошки предлог, туку автентичен и единствен начин за преобразување на „одбивната маска“ во личност.

Соодветно е забележано дека она што најдобро ќе ја обележи теологијата на 21-иот век е нејзината грижа за антрополошките прашања[1]. Ако денес не сме ги испитале доволно антрополошките вистини во сферата на теологијата, замислете како би морало да биде во сферите на филозофијата, интелектот и општествените и хуманитарните науки.

Денешните постмодерни луѓе не знаат што е тоа личност (person). Тие ја живеат и проектираат маската на персона. Што е тоа маска? Тоа е маска што актерите во Античка Грција ја користеле за да играат различни улоги – personae – на сцената во театарот. Значи, оваа маска не е нешто реално, вештачка е, виртуелна реалност е – да се изразиме со IT терминологија. Треба да го отфрлиме тој лажен предмет и да го замениме со вистинскиот, што, во овој случај, е личноста.

Отците на Црквата не определија што е личноста. Но, за да се осврнат на величественоста, на огромната вредност на човечкото битие, тие го користеа терминот „личност“. Св. Василиј Велики пишува дека личностите се единствените суштества кои Бог ги создал [2]. Свети Григориј Богослов вели дека Бог создал суштество – личност – која била мешавина од видлива и невидлива природа, која е втор космос, „голем во минијатурноста“[3]. Свети Јован Златоуст нагласува дека „личноста е највнимателно создадена од Божјите живи суштества“ [4].

Човечките суштества се круна на создавањето. Копнежот по совршенство е вроден. Луѓето се обидуваат, колку што можат подобро, да постигнат совршенство, дури и во нивните секојдневни активности. И ова е доказ за потенцијалот што Бог ни го дал за наше лично усовршување како психосоматски битија.

Во создадениот космос ништо не ги надминува луѓето. „Најниските редови на суштествата, иако имаат некој вид разумност, сепак немаат независна цел, туку нивната цел е да бидат материјалниот предуслов за постоење на човештвото. Луѓето копнеат по безгранична, лична реалност (Бог) Кој ги надминува и може да ги одржува бесконечно. Тие не можат да ја поседуваат оваа реалност, бидејќи нивната способност (potential) е ограничена, но нема ни да исчезнат во неа “[5]. Токму овој личен Бог му дава значење и цел на нашето постоење. Нашата човечка природа, со своите безброј ипостаси (hypostases), способна е да заедничари, преку енергија, со различните и взаемно-проникнувачки личности на Света Троица.

Блаженоупокоениот старец Софрониј, во согласност со светите Отци, не дава никаква дефиниција за личноста. За неговата аскетска теологија е поважно неговото тврдење, дека личноста постои, што го води кон опис на нејзините можности (capacities). Личноста не може да се дефинира, но може да се окарактеризира, динамично и егзистенцијално, преку пројавувањето на нејзините енергии“[6]. Личноста, сместена во „скриеното битие на срцето“ [7], се појавува кога тоа битие, преку Благодатта Божја, ја открива сферата на срцето, јадрото на нашето битие.

Свети Григориј Палама кажува нешто многу важно, што е централна точка на овој напис: Кога умот (nous), нашата највисока способност ќе се одвои, преку православниот аскетски подвиг, од секоја сетилна (perceptible) ствар, ќе се издигне над метежот од грижи за материјалните ствари и наместо нив, ќе го надгледува внатрешното битие, ќе ја види „одбивната маска“, која е грда, одвратна  маска, составена од страсната приврзаност кон земните работи, која се храни и се надувува од гревот. Значи, умот брза да ја исчисти оваа маска со тага и покајание, да ја отстрани грозната покривка преку подвиг и извршување на Божјите заповеди. Свети Григориј продолжува и вели; бидејќи душата не е заведена  од разновидноста на гревот, таа го открива мирот на нејзините психосоматски сили, хармонијата на умот и вистинското внатрешно спокојство, така што доаѓа до вистинско познавање на Бог и на самата себе [8] Тогаш „одбивната маска“ се претвора во лице, персоната во личност, според образот на вистинското и вечно лице и личност на Христос Бог / Човек.

Пост-модерните луѓе и нивната Persona

Колку пати и да се менуваат политички, културолошки и социјално, луѓето остануваат во суштина исти, Божјиот образ (the image) останува неизбришлив и помрачен во нив. По падот на Адам и Ева, гревот и страстите на злото: сетилноста, похотливоста, суетноста, гордоста, омразата, злобата, гневот, раздразливоста, осудувањето, користољубивоста, алчноста, лицемерието – или се цели на борба против или им е дозволено да владеат, во зависност од тоа дали луѓето се свесни за борбата и се спротивставуваат или се заведени од нив да им се потчинуваат и да ги негуваат. Меѓутоа, никогаш до сега немало такво општествено прифаќање и озаконување на гревот како во нашево време.

Continue reading

Чудното „раѓање“ на Вселената и нејзината природа

Во XX век претставата за стабилноста на материјата беше подложена на одлучно преразгледување. Атомите, од кои што се состојат сите тела, се наоѓаат на огромни растојанија во сопредба со нивните димензии. Од своја страна и самите тие се состојат практично од празен простор. Јадрото на атомот зазема само еден трилионит дел од обемот на атомот. Останатиот дел од тој простор го зезема електронски облак, за чии носители мошне условно може да се каже дека зеземаат некаков обем. Во таа смисла материјата поскоро претставува ситни острови од супстанција во океан од празнина, отколку што е нешто цврсто, како што ја восприемаме со своите сетила. А, и природата на тие островчиња – на елементарните честици, е надвор од рамките на вообичаениот разум. Според современите претстави тие треба да бидат разгледувани како изменливи енергетски згустувања, кои на чуден начин во себе спојуваат два вида својства; тие истовремено имаат и корпускуларни и бранови својства. Од гледна точка на современната физика, статус на реалност има само некој збир од од честици, разгледуван како енергетска средина, чиј посебни делови немаат целосна независност од сето останато. Во таа смисла не можеме да си ја претставиме Вселената како составена од некакви првични “блокови,”  кои би можеле да постојат одделно и независно еден од друг. Светот е замислен и создаден како огромен шарен килим, чии “шари” не постојат одделно од целината, туку имаат смисла само додека се вплетени во неговата ткаенина, во рамките на сеопхватното битиеatom_real copy.png

Самиот поим за бран или варирање носи апстрактен карактер во физиката. Тоа е просто “движење на материјата” – “бран на водата”. Дури и при температура на апсолутната нула, атомите во телата не ги прекинуваат своите варијативни движења. Навистина, сега подобро ги разбираме зборовите од Светото Писмо, дека Бог сѐ створил од ништо, а и според современите научни претстави космосот го започнал своето постоење од апсолутна празнина.

Вселената не постоела вечно, туку има почеток во времето. Самото време и просторот се појавиле истовременно со првичната материја, бидејќи се неодделиви од неа. Процесот на “раѓање” на светот го опишува научната теорија наречена “Големата експлозија / Big bang”. Треба да се каже, дека тој термин е сосема промашен, неуспешно ја прикажува смислата на појавата, бидејќи набљудуваниот процес на зголемување на обемот на Вселената никако не може да се претстави како последица од експлозија. Проширувањето на светот се одвива зачудувачки рамномерно и, во прво приближување, пропорционално на растојанието меѓу две типични групи галаксии. На тој начин, колку подалеку се галаксиите една од друга, толку повисока е брзината на нивното раздалечување. Навистина, мошне чудно својство за обична експлозија.

Материјата и зрачењето во Вселената во голем размер се распределени необично еднородно во сите насоки. Но, експлозија не може да ги приведе материите кон еднородно распределување по обем. Уште повеќе што, силата, која дејствува врз честиците од материја во обична експлозија, е предизвикана од разликите во притисоците. Вселената – тоа е сѐ што постои во материјалниот свет, надвор од нејзините граници нема ништо – ниту материја, ниту простор, ниту време – т.е. онаа “празнина “, во која што таа би можела да се шири. Поради тоа самиот поим за разлика во притисоци во овој случај е неприменлив. За подобро разбирање на проблемот може да послужи аналогијата со балон што рамномерно се исполнува со воздух, на чија површина се обележани точки, кои ги претставуваат галаксиите. Кога балонот се дува, неговата обвивка се разтегнува и растојанијата меѓу точките се зголемуваат. Притоа, самите точки на површината остануваат неподвижни. Во таа смисла, самиот простор меѓу галаксиите, растегнувајќи се, ги раздалечува една од друга. Сепак, тоа ширење на Вселената никако не влијае на одделните тела. Токму како што во облакот од гас што се шири одделните молекули не се шират.

1.13379.jpg

“Голематa експлозија” ималa сосема јасна и со неверојатна точност пресметана сила. Теоретската анализа покажува, дека – ако во моментот кој е соодветен на првата секунда по абсолутната временска скала, кога сликата на раширувањето веќе била целосно определена, брзината на разлетувањето на материјата била различна од реалната вредност за повеќе од 10-18 дел од својата величина во еден или друг правец, тоа би било сосема доволно за катастрофални последици за животот: Вселената или одамна ќе колабирала во почетната состојба на “материјалната точка” под дејство на гравитацијата, или материјата во неа целосно ќе се расеe. [I. Goodwin, Physics Today 37, (№ 5), 63 (1984)] Зарем тој фин баланс е последица од слепа игра на случајни сили!?

За целосноста на сликата мора да се спомне и за најраниот по време – “инфлационен” стадиум од ширењето на Вселената, кој што траел 10-35  дел од секундата, започнувајќи од времето во кое што е започнал “да отчукува” светскиот часовник. И сепак, “зародишот” на Вселената кој за тоа време одеднаш се се појавил од апсолутно ништо, успева да го зголеми својот размер до 10100 пaти [Эволюция: кризис теории, Бетесди, Адлер Паблишерс, 1986, с. 336].

Во древноста толкувачите на Мојсеевото Петокнижие ги споредувале неговите свитоци со Вселената. Одвиткувањет на свитоците наликувало на нејзиното раширување, а свиткувањето на свитокот – на нејзиното собирање. Според едно од старите толкувања на Библијата, името на Бог – “Семоќен ” (на староеврејски “Ше-дај”), означува: “Тој што рече – доволно”. Тоа толкување е придружено и од предание, според кое што – веќе створената Вселена започнала да се шири со огромна брзина и тогаш Бог рекол: “(на евресјки јазик): Дај!” – “Доволно!” Може би со тоа завршува моменталното и гигантско според размери ширење на просторот, кое што на научниот јазик денес се нарекува инфлационен стадиум на ширењето. Согласно таа научна концепција, ширењето продолжува и понатаму, но веќе не со таа колосална брзина, туку (според сценариото на “Големaтa експлозија”) благодарение на првичниот импулс, што бил добиен во инфлациониот период. Температурата на Вселената започнува постепенно да паѓа, трошејќи го својот потенцијал во ширењето на светот.

Човештвото мораше да вложи огромни интелектуални напори, за да стигне до несфатливиот, зачудувачки заклучок за “раѓањето” на светот од ништо. Сепак, тоа гледиште не е новост за христијаните. Одамна пред појавјавањето на научниот метод за проучавање на природата, вистината за создавањето на светот ex nihilo е укажана во Библијата. Бог Отец го створил целиот космос преку Словото – имено, го створил – зашто Вселената е плод на творечки акт. Чудесната хармонија, убавината и изобилието на светот предизвикуваат во човекот побожен трепет пред Божјото величие. Бог е извонреден Уметник и најголемиот Поет, кој напишал восхитувачка поема, воведувајќи го од небитие во битие целиот овој свет.

Поетиката на создавањето јасно ја чувствувале и осознавале Светите отци од епохата на Вселенските собори, кои тоа разбирање го изразиле во зборовите на Символот на верата. Неговите први редови во буквален превод од грчки така и звучат: „”Верувам во едниот Бог Отец, Седржител, Творец (ποιητήν = се чита: пиитѝн, поет) на небото и земјата…“ Корпускуларно-брановиот дуализам на елементарните честици нѐ води до поетска аналогија со нашиот свет – кон претставата за него како за гигантски “звучен бран ” од жиците на некаков музички инструмент. Тој инструмент е во рацете на невидливиот и семоќен Творец, кој што ги допира жиците и го поддржува “звукот”, преку тоа зачувувајќи ги денешното небо и земја, кои ги одржува Словото (2.Петр. 3:7). Ако за миг запре вибрацијата, “ќе се смират брановите” и можеби, ќе се “свитка небото”. Од тој животворечки Извор потекнуваат “звуците”, сѐ воведувајќи  од непостоење во постоење.

Петренко О.В., Размышление физика о тайне творения[1].
http://apologia.narod.ru/create/petrenko/petrenko.htm#1

Чудото на Благодатниот оган

Благодатниот оган е чудесен оган кој секоја година слегува на Господовиот Гроб, на Велика Сабота. Оганот нема природен извор и не запалува во првите минути.

Слегувањето на Благодатниот оган се случува само на православна Пасха/Велигден и само во присуство на  Ерусалимскиот Патријарх. На церемонијата присуствуваат ерарси од различни христијански конфесии, арапи – муслимани и неколку десетици илјади христијани.

Во десетминутното видео (со македонска титла) е прикажан текот на настанот.

Научно-богословска приказна

Прашањето; како Бог го створил светот, односно со помош на какви – ако може така да се каже, технологии – е многу сложено. Попросто е да се истражува резултатот на тоа творење – денешниот свет.

Една од предназначеностите на светот се состои во тоа, што тој треба да биде за човекот огромна училница, во која едни или други објекти и појави ќе помагаат да се усвојуваат различните вистини, особено богословските. Така, и преку видливиот свет Господ Бог ни се обраќа со приказни.

Да го разгледаме протонот – многу важна честица, која влегува во составот на нашите тела и која практично живее вечно. Тој се состои од три кваркови, соединети меѓу себе неразделно, неслиено, нераздвојно, неизменливо, претстаавувајќи груба, но сепак, значајна аналогија на соединувањето на Личностите на Пресвета Троица. Господ како во приказна раскажувана преку природата, ни покажува Кој го создал светот: Бог Троица. Електричниот полнеж на протонот е +1. Освен протонот, во состав на атомите влегуваат неутрони и електрони. Неутронот, исто така, се состои од три кваркови, но неговата сума на полнежите е 0. И ако протонот ја претставува вистинската вера (полнеж: +1), тогаш неутронот (полнеж: 0) ќе биде – верата без дела, која е мртва. Слично, и во протонот и во неутронот има по три кваркови, (што е аналогија со Божјиот образ во секој човек), но без вера нема спасение: и навистина, само протонот живее вечно од сите три – честици кваркови. Другите честици релативно бргу се распаѓаат.

Освен тоа, протонот се состои од токму три честици, а не повеќе или помалку…

Треба да се додаде уште дека, трите кваркови во протонот се однесуваат како слободни честици (научниците говорат за т.н. асимптотична слобода). Слободата во богословието на Источната Црква непосредно е сврзана со љубовта. Така, протонот – како проста, а може да се каже и главна честица што влегува во составот на нашето тело, ни јавува преку себе богодадено укажување на Љубовта меѓу Личностите на Пресвета Троица; ни укажува на Бога, Кој е Љубов. И бидејќи секој протон во нас содржи во себе укажување на образецот на Творецот, не го повикува ли Господ со тоа човекот кон обожување?

Постои, исто така, укажување и на „Троица” во „Единица” и „Единица” во „Троица”. Погледнете ја сликата: три кварка – полиња во едното големо поле – протонот: не е ли тоа „троица” во „единица” и „единица” во „троица”, ако границата се протега по краевите на збирот на означените три кваркови? // Извадок од: Николай Петров-Павлов, Мир как созданная Богом-Троицей огромная учебная комната для богословного и научного просвещения человека