Може ли Литургијата да биде заедничко дело – како во теорија, така и во пракса?

o-o.jpeg

Името на главната богослужба на Црквата – Литургија (грч. λειτουργία) е сочинето од зборовите: leito „јавно“ (од λᾱός “народ”) и ergos – „она што дејствува, работи“ (од ἔργον – „дело, работа“). Раната Црква за заедничката, евхаристиска (благодарствена)  богослужба не барала посебно, свештено име, туку избрала збор од секојдневието. Литургија било секое јавно, општествено дело во кое учествувале сите слободни граѓани и сите имале соодветна одговорност за својот придонес. Значи, Литургијата е заедничка богослужба на свештенството и народот; заедничкото дело на благодарење на Бога (т.е. Евхаристија), заедничка молитва на клирот со народот, на клирот за народот и на народот за клирот и заедничко принесување на благодарствена, бескрвна жртва во вид на леб и вино.

Светата Литургија е централното црковно Таинство, зашто на Литургијата се случува вистинско чудо – приносот од леб и вино преку дејството на самиот Бог, со силата на Светиот Дух, се претвораат во Телото и Крвта на Господ Исус Христос. Тоа е остварување на ветувањето што го дал Господ Исус Христос, кога ја установил оваа богосолужба: „И кога јадеа, зеде Исус леб, го благослови, го прекрши, па им даде и рече: „Примете, јадете; тоа е Моето тело.“ Потоа ја заеде чашата, заблагодари и им ја даде; и се напија од неа сите. И им рече: „Тоа е Мојата крв на Новиот завет, која се пролева за мнозина.“

Од почетокот на Христијанството па до денес, Светата Литургија останува основно и заедничко благодарствено дело. Литургијата е Света Тајна но, истовремено, е и Тајна над другите Свети Тајни на Црквата, зашто таа им дава значење и ги осмислува сите други богослужби. Такво е изворното разбирање на Литургијата во историјата на Црквата, кое за жал, е малку познато на голем дел од црковниот Народ. Забележително е дека многу христијани Литургијата ја сфаќаат како нешто што се случува зад иконостасот, во олтарот, а тие се таму за да гледаат и да се помолат за своите потреби. Малкумина можат да речат: „Јас реално учествувам во Литургијата. Јас сум чинител во вршењето на Литургијата.“ Во врска со дистанцирањето на народот во Литургијата, еден изговор, што веројатно не е без никаква основа, е тоа што народот најчесто нема можност да ја слуша молитвата што се чита во олтарот.

Овде нема да разгледуваме како се установила свештеничката пракса на безгласно читање на литургиската молитва (т.е. читање „во себе“). Сепак, само ќе спомнеме дека за безгласното, „тајно читање“ на евхаристиската молитва реагирал уште светиот цар Јустинијан со свои Новели 137. (174), од 565 г., во кои напишал:

“Освен тоа, им пропишуваме на сите свештеници и епископи – молитвите што се користат во Божественото Принесување и при светото Крштение – да не ги изговараат во себе, туку на глас, за верниците да ги слушаат и тие да ги поттикнуваат нивните души кон уште поголема стравопочит и фалење на Господ Бог.”

Јустинијан како потврда на тоа негово мислење го цитира 1.Кор. 14:15-17, каде што св. апостол Павле прашува; како некој може да каже “Амин” на вашето благодарење, ако не ве слуша што зборувате. Овие јустинијанови новели, сепак, не се задолжителни и остануваат само како препорака, зашто во Црквата, не царот, туку епископот го уредува начинот на богослужење. Така, прво св. Василиј Велики ги редактирал литургиските молитви, а потоа и св. Јован Златоуст. Ние сме ги наследиле нивните богослужбени верзии и според нив ја служиме Литургијата. Своеволното внесување измени во начинот на богослужење, без благослов на надлежниот епископ, не е дозволено за нас, свештенослужителите.

Основниот проблем на верата се состои во тоа што Литургијата станала некаква свештена сцена на која настапува свештенството, црковниот хор, а народот е публиката која сето тоа го гледа и слуша. Литургијата не е театар, таа ги вклучува сите што дошле во храмот.

Господ Исус Христос ја установил оваа богослужба на Тајната Вечера (тајна – во смисла на надумно, таинствено свештенодејство) во Четвртокот, денот пред неговото Распетие. Околу трпезата биле собрани неговите ученици, апостолите што тој ги избрал и повикал – луѓе кои верувале во него и на кои тој им верувал. Тие не биле избрани затоа што имале некакви посебни способности или општествени положби. Главниот критериум според кој биле избрани била нивната подготвеност да остават сѐ и да го следат.

Така, Исус со дванаесетмината во Ерусалим на Вечерата зел леб, го благословил, искажал пофалба кон Бог Отецот, го прекршил лебот и од него им раздал на учениците. Исто така, зел чаша вино; ја благословил, заблагодарил, им дал на своите ученици да пијат од неа. Но, тоа веќе не биле обичeн леб и обично вино; со силата на неговиот благослов тие биле претворени во самото Негово Тело и самата негова Крв. Господ избрал на тој начин неговите верни да се соединуваат со него и тој со нив: „Кој го јаде Моето Тело и ја пие Мојата Крв ќе биде во Мене и Јас во него“ (Јн. 6,56).

„Заблагодари, благослови, прекрши, им даде на учениците“ – тоа е срцевината на Литургијата, нејзиниот основен концепт од тогаш до денес. Но, во текот на вековите основните свештенодејства се покриени со различни споредни чинови, обреди, песнопенија, така што за народот станало тешко да ја распознае суштината на оваа богослужба.

Голем дел од народот како да заборавил дека ние се собираме на Литургија како што биле собрани на апостолите, дека се собираме затоа што сме повикани, затоа што како христијани припаѓаме на Народот кој Христос го повикал и му се доверил. Конечно, имаме одговорност; како се однесуваме кон тоа дело што ни е доверено, дали сме разбрале какво спасително свештенодејство сме наследиле, дали се грижиме како и каква ќе ја предадеме Литургијата на идните генерации?

Затоа, учествувањето на верниот народ мора да биде свесно, разбрано, осознаено како услов без кој не може да се извршува Литургијата. Уште во времето на св. Јустин Маченик (II век) зборот „амин“ го изрекувал народот по евхаристиската молитва, која претстоителот ја читал гласно. (Прва Апологија, 65, 67). Амин (=така е, така нека биде) во богослужбен котекст означува потврда, запечатување на молитвата од страна на народот, надеж дека молитвата ќе биде услишана од Бога. Амин се кажува (или се пее) на крајот од секоја молитва или свештенички возглас и со тоа верни(ци)те потврдуваат дека ги разбираат и се согласуваат со прочитаните молитви. Амин, значи, ја покажува нераздвојноста на свештеникот и народот и го пројавува дијалошкиот карактер на христијанската богослужба.

Додека не биде осознаена заедничката одговорност за она што се случува на Литургијата рано е да се зборува за преродба на Црквата.

Виталното значењето на Литургијата се изразува и во устројството на Црквата. Таа е организирана според евхаристискиот принцип: Каде што се извршува Евхаристија (Литургија), таму е целата Црква. Секое евхаристиско (литургиско) собрание е Црквата – цела, во полнота. Во Евхаристијата Црквата се пројавува, се исполнува, се остварува.

Ако се има предвид ова изворно учење за Црквата и Евхаристијата, тогаш, веројатно ќе има помалку прашања од типот: Што вели Црквата по еден или друг повод, или барем, осознавајќи се себеси како дел од црковниот народ, како живи членови на Црквата, нема да се дистанцирате од црковниот консензус. Црквата сме сите ние собрани околу Господ Исус Христос. Нема Црква само од народ без ерархија (клир), исто како што нема Црква само со клир, без народ.

Анафората, молитвата на приносот, свештеникот не ја чита од свое име, туку од име на црковното собрание и се моли за сите нас: „испрати Го Твојот Свет Дух на нас и на овие предложени Дарови.“

А, дали народот што тогаш стои во храмот знае што се случува и дали учествува во таа литургиска молитва или секој се моли само за своите лични потреби, интереси, за своите најблиски? И без анкетирање, забележителен е индивидуалистичкиот пристап кон богослужбата. Очигледен е недостатокот на литургиската свест за Црквата како заедница.

Најчесто и причестувањето се сфаќа како прашање на лично достоинство или недостоинство, а не како прашање за внимателно учество во молитвата на црковната заедница. Споредено, ако сме повикани на свадба, не сме повикани само на ручек, повикани сме да учествуваме во целата свадбена процедура; да ги даруваме младоженците, да се радуваме со нив… Целта на свадбената веселба е блиското, искрено заедничарење на гостите.

Може да се каже дека и Литургијата е трпеза. Во олтарот е светата трпеза на која Младоженецот Исус Христос ни приготвил храна – „лек за бесмртност“ (св. Игнатиј Антиохиски). Ние свештениците во тој случај сме служители на трпезата; на луѓето им го предаваме она што не сме го подготвиле ние самите, туку она што ни го дал Христос. Целата Литургија може да се спореди со една долга, свадбена свеченост на која сите пиеме од заедничката Чаша на животот, која ни ја дава Младоженецот.

Значи, клучно е разбирањето за важноста на целосната богослужба и за нејзиниот соборностен карактер; важни се молитвите и благодарењата од сите во текот на целата Литургија. Нашето учествување во Литургијата, нашето причестување со Телото и Крвта Господови – не е само денешен спомен на дамнешната Тајна вечера, туку наше учествување во истиот настан што Христос го извршил и установил во сионската горна соба, а кој се извршува до денес со благодатта на истиот Свети Дух.

Текстот е преработка на: Можно ли сделать Литургию общим делом?

Прародителскиот грев и спасениетo

Автор: протоереј Грегори Халам. Превод од: Ancestral Sin And Salvation

Вовед: Барање на заедница со Бога во врска на Љубов

Бог ни дал слободна волја, исто како што и на Адам и Ева им дал слободна волја. Зошто? Како што Митрополит Калистос нè потсетува во неговата книга Православниот пат: “Како Троица на љубовта [Отец, Син и Светиот Дух], Бог копнее да го сподели својот живот со луѓето создадени според својот образ, кои би биле способни да му одговорат слободно и доброволно со љубов. Каде што нема Слобода, не може да има љубов.“1 Изборот, кој бил поставен пред Адам и Ева сѐ уште се поставува секој ден од нашиот живот пред секој од нас – дали да се обратиме кон Бога или кон себеси, бидејќи ние решаваме како да го живееме животот.

Во многу важен аспект, човечкиот грев – од минатото или во сегашноста, е една од можните последици на слободната волја, која Бог ја дал секому од нас. Наместо да се фокусираме негативно на минатите или на сегашните гревови, прво да подзапреме и да заблагодариме за тој огромен дар – слободната волја, што Бог го дал на секое човечко суштество:

…Бог ризикувал, зашто со тој дар на слободата беше дадена и можноста за грев. Но, оној што не презема никакви ризици, не љуби. Без слобода немаше да има грев. Но, без слобода човекот немаше да биде според Божјиот образ; без слобода човекот немаше да може да влезе во општење со Бога во однос на љубов.2

Основната цел на ова предавање е да ја разбереме таа врска меѓу слободната волја и гревот – за Адам и Ева и за нас – за да можеме ние и нашите семејства да влезат во “врска на Љубовта” со Бог и со другите. Предизвикот со кој сме соочени, добро го опишал архимандрит Василиј, игумен на манастирот Ивирон, на Атон: “Бог е љубов и Тој е апсолутна слобода; во слободата љуби и во љубовта нуди слобода.”3

Continue reading

Што е Вистина?

Автор: протоереј Грегори Халам

Вовед: Вистина vs. Релативизам

“Што е вистина!? – овој извик на Понтиј Пилат запишан во Евангелието според Јован одекнува низ епохите до денес, а изгледа, денес има особена резонанца, кога, според многу интелектуалци, само науката ја има објективната вистина, како што некогаш тврдела теологијата за себе. Тој пресврт донекаде го забрза светот, кој како да се смалува (станува глобално село), што го носи предизвикот почесто да се сретнуваме со други вери, други религии. Денес, кога многу често соседот припаѓа на друга верска заедница, кога на мал простор се среќаваат луѓе од различни религии, не е лесно да се тврди или да се согласиме дека една религија може да биде вистинита, а друга – лажна. Continue reading

Митрополит Пергамски Јован (Зизиулас): Беседа за Таинството Покајание или Исповед (2 дел)

Врска кон првиот дел

Бидејќи ќе говориме за исповедта, ќе ја засегнам и темата за покајанието како вовед, а потоа во најопшти црти и историјата на самото таинство, како што го нарекуваме, од која произлегува неговата смисла и содржина. Потоа ќе говориме и за начинот, како се реализира, а исто и за проблемите кои во пракса се појавуваат денес.

Continue reading

Митрополит Пергамски Јован (Зизиулас): Беседа за Таинството Покајание или Исповед (1 дел)

Автор: проф. Јован (Зизиулас), Mитрополит Пергамски

Темата за таинството Покајание или Исповед – какo што обично се нарекува, а подоцна ќе видиме дека тоа е терминолошки сериозно прашање! – е едно од најактуелните и важни прашања со кои е соочена Црквата, особено во наши денови.

Ова таинство денес е широко распространето во Православната Црква, иако во други епохи не било толку распространето колку што е сега… Тоа создава многу проблеми околу неговата практика, и околу неговата примена. И така, необходно е да се уточнат нештата во однос на Тајната Πокајание, во однос на нејзиното место во животот на Црквата, како и да се кажат нештата во однос на она што знаеме за него.

 

Што е таинството Πокајание, како започнало во историјата на Црквата и што е неговата богословска содржина? Тоа се прашањата на кои сме повикани да одговориме.

Прво, треба да го забележиме точното име на таинството. Станува збор за таинството Πокајание, а не за обична исповед или разговор со исповедник.Кон ова таинство треба да пристапуваат верните откако ќе се покајат, а не за да се покајат по разговорот со исповедник. Значи, ние нeмаме таинство Покајание секогаш кога се извршува исповед. Овде треба бргу да прибегнеме до историјата, зашто се создала голема мешаница во современиот живот на нашата Црква, со многу опасности кои веќе стануваат видливи.

Ова таинство опфаќа три задолжителни елементи во својот состав и неговото спроведување.

  • покајание на оној што пристапува кон таинството ,
  • исповедување на гревовите за кои се покајал,
  • и простување на гревовите, кое Црквата му го дава преку исповедник.

Со текот на времето, кон овие елементи бил додаден и четврти елемент, кој не припаѓа кон природата на таинството. Се работи за развојот на траен однос меѓу исповедникот и исповедуваниот при исповедувањето на гревовите, однос на духовно очинство – од страна на исповедникот и духовна зависност и послушание кон него – од страна на исповедуваниот. Додавањето на тој елемент кон таинството Покајание создава определени проблеми во животот на Црквата, кои ќе ги спомнеме подоцна.

Првите три елементи на таинството се појавиле рано – некој би рекол уште од почеткот во живота на Црквата.

 I. Проповедта за покајаниетопретставувала основа на проповедта на Господ, како и на појавата и установувањето на самата Црква. „Покајте се, зашто се приближи Царството Небесно“ (Мт. 4.17), тоа била првата проповед на Господ, како што знаете. Без покајание, нeма спасение. Зашто,спасението го претпоставува слободното преобразување на падот на Адам, кој се случил, исто така, слободно. Всушност, покајанието е признавање дека нашата човечка волја е во спротивност и дисхармонија со Божјата волја. Токму тоа се случило со првосоздадените луѓе. Покајанието е и желба да ја хармонизираме, ако е можно дури до поистоветување, нашата волја со Божјата волја. Највисоката цел на покајанието е да стигнеме до „но, не како Јас што сакам, туку како (што сакаш) Ти“ (Мт. 26. 39), така, како што му рекол Господ на својот Отец. Господ нeмал потреба од покајание, зашто Неговата човечка волја секогаш и постојано била хармонизирана со волјата на Бог Отецот, како и со Неговата Божествена природа. Освен Господ Исус Христос, никој човек не се родил безгрешен.

Со слегувањето, пак, на Светиот Дух врз Богородица, таа била очистена преку нејзиното доброволно и целосно поистоветување со Божјата волја, и главно поради слободното “да”, што го кажала при зачнувањето на Синот Божји, таа нeмала потреба од покајание. А за сите нас неопходно е покајанието и сите ние сме грешни без исклучок.

Покајанието на верникот е постојана состојба. А кога тоа отсуствува, означува дека верникот целосно го изгубил својот пат. Најголемото зло што може да му се случи на еден верник не е гревот, туку непокајанието. Светителите не се безгрешни – не постои „човек на земјата кој не згрешил“[1], велиме во молитвата за простување – туку, светците постојано се во покајание. Образец за светост во Црквата е митарот[2]. Значи, таинството Покајание се однесува на сите. Никој не е исклучен од него, ниту, пак, некогаш имало исклучок во животот на Црквата.

 IIВо однос на вториот елемент, елементот на исповедувањето, очигледно е дека тој не се однесува кон нашата гревовност во целина, туку кон конкретни гревови. За исповедувањето на општата состојба на нашата гревовност, Црквата предвидела молитви како 50-иот псалм, „Господи помилуј“ кое се повтарува постојано, како и химни на Црквата кои имаат покајнички карактер. Значи, исповедувањето постои постојано и неодвоиво во Црквата така што го култивира духот на покајанието, дури и без исповедта на конкретни гревови. Освен тоа, отците на Црквата, на пр. свети Јован Златоуст, дури ги поттикнуваат верниците да исповедуваат и конкретни гревови директно на Бога, така што ќе ја молат за нив Неговата милост.

Какo настанала и каква смисла има исповедта на гревовите пред исповедник?

Како што знаеме, првично исповедта била јавна, пред целата заедница на Црквата. Тоа означувало две нешта. Прво, дека не ги опфаќала сите гревови на оној што се исповедува, зашто би требало да трае премногу часови и всушност да нeма крај, ако вклучвала сѐ што извршил човекот со мисли, зборови или дела. Очигледно се однесувала за прегрешенија кон ближниот и како што изгледа од изворите, т.е. кон разликите меѓу членовите од заедницата. И така, второ означува дека карактерот на исповедта бил еклисиолошки и се однесувал на востановувањето на односите на верникот со Телото на Црквата, така што верникот да може во мир, едномислие и љубов да учествува во принесувањето на Божествената Евхаристија. Токму поради таа причина, како што ќе видиме подоцна, простувањето на гревовите го давал епископот т.е. претстоителот во Божествената Евхаристија и како единствен способен да го постави повторно во првичниот однос со Црквата нејзиниот член што се отклонил. Како што тој е единствениот кој може да постави некого во Црквата, така е и единствениот кој може да го постави повторно, во случај да се отклонил. Тој еклисиолошки карактер на исповедта за жал е речиси заборавен, водејќи до лоши последеци за животот на Црквата.

За ослабнувањето, и речиси загубата на тој еклисиолошки карактер на исповедта допринеле и следните фактори:

Прво, воведувањето на тајна исповед пред „свештеници на покајанието“ (исповедници). Таа институција „свештеници на покајанието“ била воведена во краток период во Константинопол во 4 век, но набргу била отстранета од свети Нектариј, патријарх Константинополски, по познатата епизода со откривањето на гревовите на некој ѓакон од неговиот исповедник.

Тогаш свети Нектариј наредил таа институција да биде укината – и тоа е интересно – а, верниците да се исповедуваат директно на Бога[3]. Тоа се повторило и во 13 век, кога на прашање упатено до Вселенскиот патријарх „што треба да прави верникот, кога не наоѓа доверлив исповедник“, одговорот бил: „да се исповедува директно на Господа“.

Воведувањето на тајна исповед не ги создало само гореспомнатите проблеми. Најважното е дека таа допринела за „приватизација“ на таинството, како и за постепена загуба на свеста дека таинството Покајание нeма за цел само да ги востанови односите на верникот со Бога, туку и со Црквата. Или поточно, има за цел да ги востанови односите на човек со Бога преку Црквата, а не на некаков друг начин. Затоа и постепено епископот бил исфрлен од употреба како главен и всушност единствено одговорен да дава простување на гревови. Не толку поради тоа што тој е наследник на апостолите, на кои Господ им дал благодат да „врзуваат и разврзуваат гревови на луѓето“, туку главно како единствениот претстоител во Евхаристијата, како и распоредител на даровите на Светиот Дух. Тој е единствениот кој ракополога и ги распределува даровите во Црквата, зашто ако даровите не поминуваат преку епископот, тие се приватизираат и стануваат лична своина на тој што ги примил, а не Црковен имот што служи за домоустројството на Телото на Црквата. Епископот ја има одговорноста за домоустројството на Телото на Црквата, затоа тој ги распределува даровите т.е. како дарови тие се обединуваат поради неговата личност во едно Тело и не претставуваат ничија своина.

Вториот фактор, кој допринел за ослабнување на еклисиолошкиот карактер на исповедта е постепеното смешување што настанало меѓу исповедувањето на помислите или гревовите од монасите во светите манастири и таинството на свештеното Покајание како црковен настан. Тука нештата станале особено сериозни. Исповедта на помисли – на гревови пред монаси со дарба на расудување, се развило многу широко во нашата (грчката – забел. на прев.) Црква. Така, монахот наоѓал свој старец и му ги исповедувал помислите и делата, за да добие правилен совет и за да има до себе свој учител и духовен наставник. Така, исповедта имала терапевтски карактер. Така се создала една постојана врска меѓу исповедуваниот и исповедникот. Но, дали тоа било исто со Црковното таинство на Покајанието? Одговорот е: не. Не е истото, зашто исповедта можела да се изврши – а тоа се случувало многу често – пред монах, кој не бил во редот на клирот, кој, пак, затоа, не можел да дава простување Не е истото, зашто исповедта можела да се изврши – а тоа се случувало многу често – пред монах, кој не бил во редот на клирот и затоа, не можел да дава простување. Исто така, таквата исповед би можела да се изврши можеби и пред лаик (христијанин кој нема свештен чин), но таа форма на исповед се развила главно во манастирите. А, и монасите во некаква степен се лаици (λαϊκοι), бидејќи не се клирици.

Таинство без простување на гревовите, сепак не е таинство. Ако оној што се покајува и се исповеда, не го востанови својот однос со Бога и со Црквата преку молитвата на епископот, или од него ополномоштен свештеник, тогаш не станува збор за Тајна. Затоа старците, ако тие самите не биле свештеници, ги испраќале кај свештеник оние што се исповедале, за да им биде прочитана разрешителната молитва. Тогаш, и само тогаш, е извршена Тајната. Смешувањето на тие две нешта: духовното раководство од една страна, и таинството на исповедта од друга, за жал, се распространиле. Проблемите што (тоа смешување) ги создава се огромни.

Ќе ги спомнам само следните: прво, многу исповедници сметат дека се должни да даваат духовни упатства на исповедуваните, без обѕир дали го имаат или не дарот на расудливост. Во тој напор многумина од нив се мобилизираат со знаења од психологија или психијатрија, на тој начин, претворајќи ја Тајната во експериментална психијатриска лабораторија, додека, пак, други импровизираат, давајќи совети “онака како што Бог ќе ги просветли!”, со тоа што последиците се несогледливи за животот на душите на исповеданите.

Меѓутоа, треба да разбереме, дека духовното расудување е дар. Тоа се дава од Бога, кога Тој ќе посака, како впрочем што ги дава сите останати дарови. Дарот на расудување не се дава поради неопходност, на секој свештеник, кој исповеда, и кој ја извршува Тајната Покајание. Потребно е сето ова да не се меша со Тајната што свештеникот ја извршува од име на епископот, за да се востанови односот на верникот со Црквата.

Второ, како последица од смешувањето на тие две нешта, во Црквата се развива, веќе незадржливо, еден многу опасен феномен на старчество. Многу свештеници кои ги исповедаат верниците дејствуваат како старци, поучувајќи ги своите духовни чеда, проникнувајќи во нивниот духовен живот, како и во нивниот личен живот, создавајќи духовно зависни луѓе. Така, Тајната Покајание станува средство за создавање следбеници. Разбирањето за духовно очинство, коешто порано било поврзувано со епископот – како “наш отец и пастироначалник”, како што пеат верниците – а во манастирите со старецот и игуменот, сега веќе преминува кон свештеници кои исповедаат, кои сосема го заобиколуваат нивниот епископ, и самите тие придобиваат духовни чеда! Така, исповедта од таинство на Црквата, станува случај на личен однос меѓу исповедникот и верникот.

 III. Пристапуваме кон третиот составен елемент од таинството, кон простувањето. Веќе рековме, дека без простување таинството не постои. Но, и тука забележуваме едно ослабнување, дури и загуба на еклисиолошкиот карактер на Тајната. Под влијание на западниот центризам, што се однесува на индивидуата, во современото Православие простувањето е со тенденција да се смета за инидивидуален случај меѓу исповеданиот и Бог, со посредништво на молитвата на свештеникот. За жал, двата основни фактора во простувањето се земаат предвид сосема малку, а тоа се: заедницата на Црквата и епископот кои претстои во неа. Меѓутоа, простувањето на нашите гревови е нераздвојно сврзано со нашите браќа: „и прости ги нашите долгови, како што и ние ги простуваме на нашите должници“ (Мт. 6,12). Истовремено, разрешителната молитва не е на свештеникот, туку на епископот. Некогаш, како што сведочат ракописите на свети Симеон Солунски, заповедта на епископот кон духовниците била категорична: да простуваат во име на епископот, зашто само епископите ја имаат таа власт. Следствено, простувањето е еклисиолошки, а не индивидуален случај. Односно, простувањето не било случај меѓу верникот и исповедникот, или преку исповедник – меѓу верникот и Бога, туку преку Црковната заедница.

 IV.Сега да разгледаме друго сериозно прашање, што се поставува во врска со ова таинство. Тоа е прашањето заодносот на оваа Тајна со Тајната на Божествената Евхаристија.

Ако највисоката цел на Тајната Покајание е да се востановат односите на верникот со Бога преку Црквата (бидејќи, некој би можел „да се разбере со Бога“ и без Црквата, но тоа веќе не би било православно и нeма врска со Тајната Покајание), тогаш завршетокот на Тајната е можен само кога води кон Евхаристиската заедница. Само таму настапува исцеление и терапија. Како што сите таинства (Крштение, Миропомазание, Брак, Ракополагање…), така и Исповедта, нeмаат спасително значење ако не водат во Божествената Евхаристија и ако не се сврзани со неа – знаеме дека и во древната Црква тие биле сврзани со Божествената Евхаристија, како и Исповедта. Погрешно е да се мисли, дека преку исповедта и разрешителната молитва, востановувањето на односите меѓу верникот и Црквата завршило. Тоа е завршено само ако верникот учествува во Евхаристијата.

Зашто, само таму се реализира Тајната на Црквата. Но, ако највисоката цел на таинството Покајание е учеството во Божествената Евхаристија, како целосно востановување на односите на верникот со Бога преку Црквата, дали свештената Исповед е задолжителен предуслов пред секојдневното учестување во Евхаристијата? Тоа прашање денес го поставуваат многумина, и има свештеници кои не даваат Божествена Причест, ако не се уверат во тоа, дека претходно била извршена светата Исповед. Други, тоа јавно го кажуваат и го истакнуваат пред верниците. Таа позиција на клириците и сфаќањето што ја придружува и ја предизвикува – се крајно проблематични.

Никаде не е спомнато дека услов за Божествената Причест е свештената Исповед. Иако во традицијата на нашата (грчка – бел. на прев.) Црква таа практика не се сретнува, тоа сфаќање има исклучително место во Римокатоличката Црква уште од Средновековието. Показател за тоа е, дека Четвртиот латерански собор (1215)[4] ги укорува „Грците“, т.е. православните, дека не ја применуваат исповедта пред Божественото Причестување. Очигледно е дека православните навистина не ја применувале. Истовремено, римокатолиците ја применувале. Истото обвинение го наведувале и латинските мисионери кои  доаѓале во Грција во 16 и 17 век, главно во области кои Венеција ги завладеала, и како резултат постепено (како што се случило и во други области од богослужбата, дури и во догматското богословие) се извршило влијание врз православните. Меѓу 17 и 18 век започнало да се развива, исто така, во православните средини, главно во времето на филокалискиот период, разбирањето за задолжителна исповед пред причест, стигнувајќи до крајности, какви што се забележуваат денес меѓу нашите браќа Руси, т.е. верниците да се исповедуваат неколку минути пред причестување, за така простувањето да биде свежо и да не биде проследено со нови гревови.

Тоа западно разбирање и пракса се уфрлени и не само што отсуствуваат во нашата светоотечка традиција, туку кријат во себе повеќе опасности, отколку некаква душевна полза. Голема опасност е за оној што пристапува кон Божествената Евхаристија да помисли дека пристапува достојно, т.е. како да е очистен од секој грев. Таа илузија може да го намали чувството дека никој не е безгрешен и дека никој всушност не пристапува достојно (ако, под „достојно“ се разбира како „без грев“). Дали ова значи, дека не е добро некој да се исповеда пред да се причести? Се разбира, не! Добро и прекрасно е, но тоа не смее да се претвора во законски предуслов. Инаку, ако станува задолжителен и законски услов, тоа нѐ води надвор од традицијата на Црквата и би нѐ довело до многу опасности, кои ги спомнав пред малку.

 V.Следствено, во однос на ова прашање, валидна е традицијата на Црквата, според која, задолжителен предуслов за Божествено Причестување е неизоставно простување на тешки гревови кои го одвојуваат верникот од Црквата.Трите гревови за кои морало да се добие простување пред Божественото Причестување во првите векови биле: убиството, прељубодејството и откажувањето од верата. Сите тие биле со изразено социјален карактер, т.е. тие се гревови кон заедницата. Кон нив би можело да се додаде и категоричната заповед на Господа, а многу правилно се додава дури и денес од искусните духовници, за помирување со сите оние кои нѐ навредиле.

Од гледна точка на монашката традиција, епитимија со воздржување од Божественото Причестување (непричестување) се препорачува и во некои други случаи, слични на оние кои се вклучени во познатите Канони на светите Василиј Велики, Петар Александриски, Јован Посник, кои биле потврдени со Второто правило на Петто-шестиот вселенски собор[5]. Но, тие епитимии имаат педагошки, а не законски карактер. Тие секогаш се потчинети на икономијата (снисходење, намалување – бел. на прев.), која може да биде применета главно од епископ, а понекогаш и од секој исповедник.

 Заклучоци. Затворајќи ја темата, сакам да спомнам некои последни заклучоци:

1) Таинството Покајание е еклисиолошки, а не приватен настан. Се работи за помирување на верникот со Телото на Црквата, а само на тој начин и со Бога.

2) Како Црковен настан, тоа неизоставно го претпоставува епископот како услов, како давател на дозвола за служење на исповедникот. Тоа некако се изопачило преку посветувањето (хиротесијата) на исповедници од кој било епископ, макар што тоа служење го засега помесниот епископ, кој треба да знае кој го извршува во неговата помесна Црква. На таков начин, незамисливо е, духовно посветени свештеници од друг епископ, да дејствуваат како исповедници.

Уште понеприфатливо е, се разбира, тоа што денес е со тенденција да преовладее, имено – служењето како исповедник од свештеници кои дури немаат посветување (хиротесија) за исповедници, а дејствуваат така само според силата на нивното ракополагање за презвитери (=свештеници)! Ракополагањето, самото по себе, не го овозможува својството на исповедник, зашто, во главна смисла само епископот „може да даде простување на гревови“.

3) Таинството Покајание не се извршува секогаш како место и време за духовно раководство преку совети, иако оние што пристапуваат кон таинството тоа (раководство и совети) го бараат од исповедникот. Основна работа на исповедникот е да ја ислуша слободната исповед на она што верникот го чувствува како негов егзистенцијален товар и за што се покајува. Притоа, исповедникот, непосредно или посредно, со несоодветни прашања итн., не изнудува исповедување на прегрешенија кои исповедуваниот не ги спомнува. Покајанието ја претпоставува слободата, која ја уважува и Самиот Бог. Никаква вредност нeма исповедта на гревови за кои верникот не се покајува слободно. Затоа, ова таинство, како што реков пред малку, треба да се нарекува Тајна на Покајанието, а не на Исповедта.

4) Таинството Покајание не треба да создава односи на зависност, дури ни духовна (зависност), меѓу исповедуваниот и исповедникот. Тоа што е природно за манастир, каде што се практикува послушание во услови на целосно отуѓување од светот, не може да важи за парохиите, без да се создадат компликации во животот на верниците кои живеат во светот, а се задолжуваат да практикуваат послушание во разновидни односи: семејни, социјални итн. Вмешувањето на исповедникот во тие односи може да создаде огромни проблеми во животот на верниците. Добро би било исповедниците од парохиите да престанат да ги нарекуваат свои духовни чеда оние што обично ги придобиле преку исповедта. Духовни чеда на еден свештеник се сите членови од парохијата, а не само некои. И во крајна линија, верниците се духовни чеда на нивниот епископ.

5) Концепцијата за седум свети тајни има западно потекло, и наспроти тоа што навлегла во учебниците по Догматика на нашите богословски училишта, таа е туѓа од православна гледна точка. Таинството Покајание не е самостоен спроводник на Божјата благодат, како што го сфаќале западните богослови од Средновековието. Тоа е дел од едната и единствена Тајна – Тајната на Христос Кој се возглавува во Божествената Евхаристија, и само неа Отците ја нарекувале Тајна. Светоотечката терминологија „таинство“ ја нарекува Божествената Евхаристија. Така, нешто што непосредно се сврзува со Божествената Евхаристија и Божественото Причестување, не може да се извршува самостојно и во отсуство на епископот како претстоител на Евхаристијата. Да се претвора Исповедта во своја целина, независна од Црквата, според тенденцијата што се формирала денес, е крајно опасно. Таинството Покајание, од благослов и благодат, загрозено е да се претвори во причина за распаѓање на Црквата! Се намножија отци исповедници, било од парохиските свештеници кои изигруваат старци, било од монасите кои самопоканети и без епископска заповед патуваат по градови и села и создават духовни чеда во светот! Време е да се врати древниот поредок, пред Црквата да се распадне. Сите, но главно епископите, нека ги преземат своите одговорности.

Таинството Покајание е многу деликатен настан, зашто ги засега не само односите на верниците со канонското устројство на Црквата, туку и со духовното (во Светиот Дух) здравје на членовите на Црквата.

БЕЛЕШКИ
[1] Види. Молитвата за разрешување во Малиот Требник, но и Бит. 6.5 : „и дека сите мисли на срцето и помислите им беа зли во секое време“
[2] Сп. Лука 18:10-14.
[3] Емилијанос Тимиадос, Митрополит Калавриски, Принципите на покајанието, Атина, 1967. Стр. 431–437
[4] За протоколите от Четвртиот латерански собор (на латински и грчки превод): CONSILIUM LATERANENSE IV, в SACRORUM CONSILIORUM NOVA, ET AMPLISSIMA COLLECTIO, J.D. Mansi, том 22, стр. 954 – 1086. Бел. на изд.
[5] Петто-шестиот вселенски собор бил свикан во времето на Јустинијан II, во Константинопол, 691 г., а се нарекува и „Трулски собор“, според името на салата Труло, во палатата каде што бил одржан. Бел. изд.

Превод од: bogonosci.bg

Врска кон вториот дел