Извадок од дискусија на конференцијата “Еклисиологијата и етнофилетизмот во постмодерната епоха”

Прашања и одговори од дискусијата за време на меѓународната конференција “Еклисиологијата и етнофилетизмот во постмодерната епоха”, која беше одржана во мај, во градот Волос, Грција. (Извадок од текст на www.dveri.bg)

Прашања за Пергамскиот митрополит Јован Зизиулас: Познато  е дека во Антиохија постоеле парохии, формирани врз основа на јазикот, но потчинети на еден епископ. Во современата тнр. црковна дијаспора, православните парохии ги запазувват стриктно своите етнофилетистички традиции. Вашиот предлог – тие парохии да се потчинат на еден епископ, а не како што е сега, на епископ одистата национална и културна традиција, навистина ли е решение за проблемот со дијаспората? Нема ли нивното механичко обединување во заедничка епископија да доведе до создавање повторно на црковна федерација, која нема да биде слободна од национализам? Не е ли тоа моделот кој го следи современата Православна црква и денес, како федерација на независни цркви, и кој е основано критикуван како противречен на православната еклисиологија? Како ќе биде надминат тој во дијаспората, ако парохиите не се ослободат од својот етнофилетизам?

Не разбирам со каква логика ќе стигнеме до федерација во Црквата, ако има една епископија со парохии кои следат различни културно-етнички традиции? Многупати досега беше истакнато дека ние не сме против културните традиции, респективно разлики, било да се тие јазични или други. Но неопходен е орган, центар, кој нема да дозволува тие разлики да се претворат во основа за создавање на различни цркви. Зашто, каде што имаме епископ, имаме и црква. На пример во една епископија може да има употреба на два календара, само тие да не бидат основа за формирање на црковно тело, кое во православието се пројавува преку институтот на епископот.

– И сепак, Раната црква покажувала зачудувачка приспособливост кон конкретните историски реалности – има например епископи за номадите во Сирија или во Египет. Или; епископи за заробениците во Персија – сето тоа е правено од пастирски потреби, макар што е противречно со територијалниот принцип на црковното устројство. Зошто тоа не е применливо денес за едно општество, кое не може да ја прифати од редица причини (културни, идеолошки и други), идејата за постоење на првенство во Црквата – како на сеправославно ниво, така и на поместно ниво – во услови на дијаспора? 

Сакам да ми посочите, каде во Древната црква има епископ без територија? Нема ниту еден случај! Стојам на ова свое историско гледиште – не може да ја соборите целата моја аргументација со тврдење, дека некаде во минатото имало двајца или тројца епископи без територија! Кој ќе ми каже, дека во древната Црква не се запазувал принципот „територија-црква-епископ“, тоа ќе трба и да ми го докаже. Нема ниту еден таков пример! Тоа важи дури за хорепископите, кои го отворија патот за титуларните епископи – кои се епископи на територија каде што не можат да отидат да служат, но не зашто има објективни и временски пречки за тоа, туку зашто неговата територија припаѓа на друга црква. Тоа е црковна аномалија, не може епископ да отиде да служи таму, каде што има друг епископ. Тоа е големо извртување на православното црковно устројство. Во Древната црква не може да има епископ без територија! Стојам на тоа свое тврдење. Во Антиохија заедно живееле елинофони и сиријци, но никогаш немало потреба да има два епископа од „пастирски причини”. Има историски податоци за парохии кои изразувале различни културни традиции, но не и за епископии, создадени на таков принцип. Епископот требало да ги обедини сите во едно тело. Тоа го истакнав и во мојот реферат, дека првенството во Црквата не е форма на власт, иако може да се злоупотреби во таа насока, туку е начин да се избегне разделувањето. Принципот на првенство во Црквата ни помага да го запазуваме црковното единство. Тоа е и проблемот кај Афанасјев, кој не успева да ја соедини идејата за првенство и ерархичност со Евхаристијата.

Архимандрит Георгиј Папатомас: Би сакал да додадам нешто во однос на јазикот – тој не е основната разлика меѓу православните христијани во тнр. дијаспора. Во Барселона посетив Бугарска црква – католиците им беа изнајмиле на Бугарите во градот дел од католички храм, каде се оформила бугарската парохија. Со изненадување открив дека на горниот спрат, токму над бугарската парохија – функционира руска парохија. Се качив кај Русите и го прашав јерејот: би можел да ја разберам оваа поделба, ако јас како Грк требаше да отидам во романска црква и тогаш ќе имав јазичен проблем. Но, вие зошто не направите една заедничка парохија? „Тука е канонска територија на Московската патриаршија!” –ми одговори свештеникот и покажа надолу. „Прости – му реков – но долу е територија на бугарската патриаршија…” Ние православните сме како народот што Мојсеј го водел низ пустината. Родени во ропство, во услови на пустина, постојано си спомнувале за оковите на ропството и заради тоа се откажале и не стигнале во Ветената земја. Така и ние православните, постојано гледаме назад и сме носталгични за оковите на Египет – за империското минато, за етнос и род и одбиваме да погледнеме во есхатолошката иднина на Божјото царство. Се разбира, како што правилно забележува протоереј Николај Лудовикос, не е доволно еклисиолошката мисла да каже дека се стремиме кон католичност, критикувајќи го етнофилетизмот и национализмот. Таа католичност треба да има соодветен квалитет, кој одговара на православната еклисиологија. Заради тоа е неопходно во истата мерка, во која го критикуваме национализмот, да се критикува и глобализмот и да се посочат јасно оние негови црти, кои се противоречни на православната католичност. Треба да сме критични и кон идното, а не да минуваме „над настаните” во една идеалистичка реалност.

– И сепак, Ваше Високопреосвештенство, Вашиот реферат се движи во една теоретска рамка. Реалностите се други. Еве, на пример, Македонската црква ќе биде признаенапо 50 или по 100 години. Ако Бугарската црква беше признаена, иако постоеше уште поголемо противење и наспроти осудата на етнофилетизмот, така ќе биде признаена и Македонската црква. Практично како ќе се реши прашањето со национализмот во Црквата? 

Пергамски митрополит Јован Зизиулас: Навистина се изморив да слушам дека моите лекции се теоретски и не соодветствуваат на реалноста. Сум го слушал тоа стотици пати. Да, немам ништо против да признаам – но да го исфрлам зборот “есхатологија’ од мојот речник, бидејќи не е историска реалност, не можам. Ако есхатологијата стане таква, таа ќе престане да биде есхатологија. Не можам да се откажам од есхаталошката перспектива. Нештата навистина се „идеалистички”, но тие треба да се кажуваат токму на овој начин, за да може животот да се сообрази со нив колку што може повеќе. Признавањето на Бугарската црква се случи со целосно почитување на принципите на соборното решение од 1872 г., кое го осудило етнофилетизмот како ерес. Бидејќи Бугарската црква се откажа од претензиите врз бугарското население во Константинопол и јурисдикцијата на Бугарската црква се ограничи во границите на определена територија, а не врз определен етнос. Така што, ние не зборуваме за нереални нешта кои не можат да се случат. Таков развој може да има и со Македонската црква. Повторно истакнувам, не е можно да има паралелни јурисдикции на една територија – тоа бил и проблемот со бугарското црковно прашање. Првите паралелни јурисдикции се раѓаат со Крстоносните походи. Во 1204 г. се појавуваат двајца патријарси на Ерусалим – православен и католички. Дотогаш таа појава не била позната ниту на Исток, ниту на Запад. И сега Католичката црква не дозволува во Рим да има туѓ епископ.

Разумен ли e рационализмот (или за Европа и хомосексуалците)?

Неoдамна Комитетот на Министри на Советот на Европа едногласно ја утврди новата «Препорака за борбата со хомофобијата и дискриминацијата со признаци на сексуална ориентација и гендерна идентичност«. Руската делегација, како што се известува, исто така се согласила со текстот на Препораката. Веројатно, нашата делегација многу сака во Европа.
Во нашиот јазик зборот «Европа» носи јасно позитивни конотации — област на култура, процвет и благосостојба. «Како во Европа» — е популарен рекламен слоган. Затоа, разбирлива е желбата «да се запишеме» во Европа, да бидеме примени, да бидеме «свои», разбирлива е желбата да влеземе во процесите на евроинтеграцијата, да се вклучиме во европските структури. Понекогаш соработката со таквите структури може да биде полезна; сепак ние, во секој конкретен случај, треба да го пресметаме односот на можни добивки и губитоци. Пред да се залетаме кон Европа, вреди да се разбере, каде всушност се затрчуваме.
Што го определува европскиот идентитет? До определен момент одговорот бил очигледен — германскиот поет и мислител Новалис, го нарекол своето главно дело «Христијанскиот свет или Европа». Христијанскиот свет, секако, е повеќе од Европа, но она што ја прави Европа — Европа, е она со што жителите на Париз, Берлин, Варшава или Москва, при сите огромни разлики меѓу нив, при сите конфликти, припаѓаат на еден културен простор — на Христијанството.
Денес менталитетот дури и на човекот кој не верува, уште повеќе, дури и на гневниот атеист, припаѓа на европската култура, која низ вековите ја формирало Христијанството. Сепак, Европа преживувала и периоди на луто самонегирање, востанување против своето христијанско наследство. Се појавувале моќни движења кои сакале да го редефинираат европскиот идентитет поинаку — и најзабележително од нив било (и останува) движењето кое себеси се нарекува «рационализам».
Идеологијата на современа обединета Европс се позиционира себеси како «рационалистичка» и својот идентитет го заснова на епохата на Просветителството. Во рамките на таа идеологија «разумот» е во спротивност со «верата», а «рационалноста» со «догмата». На верата во Бога, на приврзаноста со христијанските норми во областа на етиката, се гледа како на пречка на патот кон доброто на човештвото, како на збир на безсмислени суеверија и забрани, кои само го трујат човековото постоење.
Рационализмот од тој вид може да се критикува од гледна точка на библиското Откровение — но пред сѐ, вреди да се обрати внимание на тоа дека во практиката тој не е доследен на своите критериуми. Востанувајќи против догмите во име на рационалноста, тој покажува поразителна догматичност и ирационалност. Ние тоа го видовме кај комунизмот; за самите комунисти нивното учење беше највисокото достигнување на човечкиот разум, «не догма, туку раководство за дејствување», сепак од страна тој изгледаше догматичен и антиразумен.
Денешната идеологија на советот на Европа е восприемана од нејзините следбеници како рационална, адогматична и насочена кон доброто на луѓето. Сепак, дали тоа е така?  Препораките од Комитетот на Министри на Советот на Европа повикуваат на секој начин да се поддржува хомосексуалниот начин на живот и «да се води статистика за дискриминација и престапи во однос на омраза на LGBT», а притоа «да се прекине прибирањето податоци за сексуалната ориентација и гендерниот идентитет на граѓаните и за запишувањето на соодветните баз податоци».Тоа изгледа противоречно — како може да се прави статистика за престаплите против хомосексуалците, не правејќи статистика за самите хомосексуалци — но причината за таквата забрана станува јасна, кога ќе се направи статистика. На пример, според податоците на американската владина организација «Центар за контрола над болестите» (CDC) кај мажите кои стапуваат во полови односи со мажи, AIDS се диагностицира за повеќе од 44 пати почесто, отколку кај обичните мажи и за 40 пати почесто, отколку кај жените, сифилис — за 46 пати почесто, отколку кај обичните мажи и за 71 пат почесто, отколку кај жените.
Да забележиме — луѓето со хомосексуален начин на живот, се заразуваат почесто, не за 44 проценти, туку за 44 пати. И ете, Комитетот на Министри на Советот на Европа едногласно повикува секако да се поддржува и поттикнува начинот на живот кој е поврзан со толку катастрофални последици за здравјето — и на одделни луѓе и за општеството во целина. Европските рационалисти — изгледа, наспроти својот назив — малку размислуваат. Ако научните податоци им противречат на нивните идеологии — тие просто ќе побараат да не се прават статистики. Тоа и се нарекува рационализам, ако не знаевте. А ако имате нешто против — тоа е само затоа што сте фанатик кој е слепо приврзан на застарени догми.
Но, вреди да се размисли. Зад таа застрашувачка статистика стојат живи луѓе кои се заразиле, се разболеле, нанеле сериозна повреда на своето и на туѓо здравје, а многумина од нив веќе умреле — или наскоро ќе умрат. Ако нѐ загрижуваат правата на човекот — почнувајќи од неговото право на живот — не вреди толку да трчаме кон таквата Европа.

Сергеј Худиев, од pravoslavie.ru

Менхетенска декларација: Повик на христијанската совест

Група американски христиjани од различни деноминации објави заедничка изјава „Повик на христиjанската совест“ која во печатот беше наречена Менхетенска декларација.  Автори на декларацијата се: професор Роберт Џорџ од Принстонскиот универзитет, професор Тимоти Џорџ од Семфордскиот универзитет и Чак Колсон, директор на Центарот на христиjански светоглед во Виргинија. Декларацијата ја потпишале 125 христиjански свештенослужители – претставници на различни конфесии: православни, католици, евангелисти.  Декларацијата досега ја потпишале повеќе од 192.000 луѓе.

„Ние, православните, католичките и евангелските христиjани се обединивме во овој час, за уште едаш да го потврдиме постоењето на основните вистини на општественото добро и правда и да ги повикаме нашите сограѓани, как верници, така и неверници – да се обединат со нас за нивна заштита. Тие вистини се:

  • неприкосновеноста на човечкиот живот
  • достоинството на бракот како супружнички созјуз на маж и жена
  • слобода на совеста и вероисповедањеото.“

Банер на сајтот каде што декларацијата може да ја сименете во .pdf :

The Manhattan Declaration

Превод на руски: Призыв к христианской совести

Секуларизмот – спротивставеност на „овој свет” vs „оној свет”

1. Зборот saecularis = световен, со своето значење упатува на световната страна животот, наспроти животот кој се раководи со духовни критериуми и вредности. Во оваа смисла и самиот термин секуларизам, прв пат го употребил во 1846 г. Џорџ Џејкоб Холиок, за да го обележи „обликот на мислење кое се грижи само за прашањата чии области можат да бидат почувствувани преку искуството на овој живот”/[a form of opinion which concerns itself only with questions, the issues of which can be tested by the experience of this life” (English Secularism, 60)].

Според секуларизмот; „добро е да се прави добро, независно дали постои друго добро или не, доброто на сегашноста е добро и добро е да се тежнее кон тоа добро”/[Whether there be other good or not, the good of the present life is good, and it is good to seek that good” (English Secularism, 35)].

Забележително е дека секуларизмот настанува како опозиција на „другото добро”, односно на христијанското разбирање на добродетелта.

„Христовото добро” е добро затоа што е во направено во Божјо име: „Кој ќе ве напои со чаша студена вода во Мое име, затоа што сте Христови, вистина ви велам, нема да ја изгуби својата награда.”

Д-р Јарослав Пеликан илустративно го прикажува христијанското потекло и обескоренувањето на секуларизмот: Во XX век започнале социјални кампањи (давање чаша студена вода), но веќе било изгубено преданието тоа да се се прави заради Христа. Некој се сетил дека водата ќе остане студена и ако не се спомне Христовото име, за потоа да заклучат дека воопшто нема зошто да се спомнува Божјото име и крајниот резултат на таквите хуманитарни акции бил – секуларизмот.

Од Францускaта револуцијa до дeнeс, едeн од клучните принципи на устројството на граѓанската држава и модерните демократски цивилни општества е принципот на одвоеност меѓу црквата и државата.

Meѓутоа, примената на секуларизмот како општествено-идеолошка концепција во различни земји е релативна, па затоа во современото европско законодавство се сретнувааат три различни модели на секуларното начело.

    • Првиот секуларен модел во односите меѓу државата и црквата е државна црква, и тој е присутен во Англија, Норвешка, Грција, Кипар и Финска.
    • Вториот модел е систем на стриктна одвоеност на црквата и државата, каков што се практикува, на пример, во Франција и Холандија.
    • Третиот концепт може да се окарактеризира како модел на одвоеност со отворена соработка. Ваквото решение е присутно во Германија, Австрија, Италија, Шпанија.

      Наведените случаи покажуваат широк дијапазон на профилирање на односите меѓу црквата и државата во секуларната Европска Заедница.

      2. Идентификувањето на Црквата како организација на клириците се случило на христијанскиот Запад и тоа прилично доцна. Имено, папството од времето на Расколот во 1054 година интензивно ја дефинирало идејата за Црквата како клерикална бирократска република возглавена од доживотен претседател.

      За жал, под влијание на европското протестантизирано и секуларизирано образование, разбирањето кое Црквата ја сведува на клирикалната јерархија, почнало да се прифаќа и кај нас. Дури и ако за некои црковни претставници ваквата дефиниција на црквата е симптична, мора да се нагласи дека секој член на црквата го живее христијанскиот живот како спроведување на христијанските вистини/догмати во дело, во секојдневниот живот, во сите области на своето дејствување.

      Членовите на Црквата истовремено се и граѓани на државата. Според Уставот на Р.М. „црквата е одвоена од државата.” Но, колку оваа определба може да се однесува на христијанинот како член на Црквата и што оваа фраза може да дефинира за Црквата како заедница од личности кои се лојални граѓани на државата во која живеат. Како заедница која се разликува од државатa по својата природа, Црквата не е во кохабитација со државата; имено, Христовото Царство не е од овој свет. Како членови на Црквата – христијаните работат за вечното спасение, а како лојални граѓани а државата – одговорно ги прифаќаат вообичаените права и обврски и работат за општото добро. Но, христијанинот е христијанин колку што може да рече заедно со свети апостол Павле: „Не живеам веќе јас, туку во мене живее Христос.” Бидејќи христијанинот не е поделена/схизматична личност, тој и како граѓанин е во служба на верата и вистината дека Воплотениот Господ ги соедини Божјата и човечката природа. На земјата се роди Оној Кој е извор на севкупниот живот, и на „овој живот” и на „оној живот.” Целото спасително дело беше за соединување на Небото и Земјата, за соединување на отпаднатото создание со живиот Бог на љубовта.

      3. Како движење кое се бори за намалување на влијанието и значењето на религијата во јавниот живот, стратегиски важно за секуларизмот е да ги има под свое влијание просветните институции на државатa, преку кои ќе го пропагира својот светоглед. Секуларизмот постојано е во обид да ги „покрие” сите области на социјалниот живот. Секуларизмот си поставил задача да го унапредува „овој живот” преку материјални средства (improvement of this life by material means). Секуларизмот самиот се дефинира како поборник на „овој живот.” Едностраноста, плиткоста на секуларистичкиот светоглед е во тоа што се ограничува и размислува исклучиво во категориите на „овој живот.” Секуларизмот е „кодекс на должност да се припаѓа на овој свет” (a code of duty pertaining to this life). Секуларистичкиот менталитет не само што самиот си ги затворил очите пред божествената реалност, туку си зема за должност и другите да ги заслепува за да не го гледаат светот во зраците на нестворената Светлина.

      Денес, кога Црквата de jure постои како правен субјект во државата, најпожелна е координацијата во областа на образовно-воспитната активност.

      Бидејќи одвоеноста на Црквата од државата на личностен/граѓански план практично не е можна, тогаш останува прашањето за местото на „конфесионалниот момент” во образованието. Со одвојувањето на црковната просвета од образовниот државен систем, училиштата ја губат својата функција на вистинско просветување. Школата, науката, уметноста, технологијата – исклучени од перспективите на Божјата вечност, стануваат цел самите по себе. Секуларизмот култивира бесплодно знаење заради знаење, наука заради наука… Резултат на современиот педагошки емпиризам во едукативна смисла се „полни глави, а празни души.”

      Општите принципи на црквената педагогија се засноваат на разбирањето дека во боголикоста на човекот се состои смислата на неговото постоење. Задача на црковната педагогија т.е. образование е да го приведе човекот до спознанието на Вистината и да го оспособи да стигне до таа цел.

      Рамнотежа меѓу црковното и општото разбирање на просветата нуди познавањето на традиционалните христијански вредности со прифаќање на придобивките на современите технолошки достигнувања кои водат кон општото добро.